Odcinek 8.
Poprzedni odcinek: Wersal, czyli sztuki, sztuczki i fortele

Kiedyś naukowcy tylko marzyli o obejrzeniu na żywo spektakularnego wydarzenia sprzed tysiącleci, o którym czytali w e–książkach. W naszej epoce to się zmieniło, a kolejnymi szczęściarzami, którzy tego doświadczą będziemy my, czyli nieustraszeni doktoranci Szpula i Hula. Nie cofniemy się jednak wirtualnie w przeszłość, aby zaspokoić swoją ciekawość jak prości turyści czy autorzy historycznych e–romansów. Nie będziemy podziwiać marnej na ogół gry aktorskiej, próbującej dostroić do współczesności życie i postaci z dawnych epok. Notícias falsas nie dla nas! Nie, my obejrzymy na żywo, prawdziwe historyczne wydarzenia z III wieku przed naszą erą, aby przebadać, jak zareagowała na nie miejscowa społeczność i jak postanowiła poradzić sobie z kryzysem. Bo też było to wydarzenie kryzysowe, i to na wielką skalę.

Zainspirowani badaniami wschodów i zachodów słońca wielkiej uczonej z epoki Zmian Klimatycznych, Profesor Julii, zapisaliśmy się na tę trudną i inspirującą wyprawę w czasie. Wyposażeni w wiedzę, jaką dostarczyła nam historia i współczesność, wykonaliśmy wielki skok w czasoprzestrzeni. Nasz chronoport wyrzucił nas precyzyjnie tam, gdzie wszystko miało się dziać. I oto siedzimy na skale z pięknym widokiem na Kolosa Rodyjskiego. Czekamy. Ponad trzydziestometrowy posąg żegnał od kilku dziesięcioleci żeglarzy porzucających Rodos.

Przepływając przesmykiem pomiędzy jego gigantycznymi nogami opuszczało się starożytny port. A my nie marynarze, ani tokarze, lecz zwykli cieśle, tacy wędrowni dla większej niepoznaki, siedzimy sobie jak królowie i wymieniamy się uwagami godnymi poetów. Po namyśle, raczej domorosłych. Albo wędrownych.

– Patrz na te łydki jak kolumny, te uda jak wieże i korpus masywny jak brama do naszego kampusu. Jak to się wszystko trzyma? – wzdycha Szpula.

– Chyba udrapowanie płaszcza zapewnia stabilizację, wydaje mi się – sugeruje Hula.
– Tak, wygląda lekko, ale opada w ten sposób, że przytrzymuje całą figurę Heliosa. A widzisz te szczegóły? To eleganckie wygięcie łuku i drobiazgowe zdobienia kołczanu? Co za robota!

– Widzę, widzę…

– A jaki drapieżny kształt ma ta strzała, którą bóstwo trzyma w lewej dłoni? A z jakim przepychem zrobiony jest płonący znicz wolności w jego prawicy? – cmoka z uznaniem Szpula.

– Ta… A to przecież nie Statua Wolności – Hula chwali się wiedzą o innym nieistniejącym pomniku, zmiecionym przez tsunami w epoce Wielkiej Zmiany Klimatycznej. Przetrwała jedynie jej mniejsza i starsza wersja – paryska – tyle że zmieniła nazwę. Bo kiedyś właśnie Statuą Wolności nazywała się ukochana przez wszystkich studentów świata Statua Mądrości. – To bóg Słońca, w koronie ze słonecznych promieni.

– Patrz! Jakieś łodzie przepływają w jego cieniu…

Wtem! Zatrzęsła się ziemia i zafalowało morze. Nam, dwóm zuchom doktorantom zaparło dech.
Świat zawirował, ale my, dobrze na to przygotowani na kursie BHP/tektonika, nie panikowaliśmy, lecz obserwowaliśmy dalej. W dużym skupieniu, z szacunkiem, w razie czego gotowi na odwrót na z góry upatrzone itd.

Na naszych oczach bóg– kolos zachwiał się i padł. Prawe ramię ze zniczem runęło na jakieś drobne zabudowania przesmyku, turlając się wśród przerażonych Rodyjczyków. Na drugim brzegu wylądowała głowa Heliosa, zahaczając jeszcze koroną o maszt jednego ze zbliżających się okrętów i wbijając się w grunt w tak dziwny sposób, że wyglądało, jakby bóg wydostawał się spod ziemi, przeciskając przez piach wielką głowę. Wreszcie złamały się też kolana posągu, a pogięty żelazny szkielet, kawały brązu z jego ud i korpusu oraz kamienne „nadzienie” kolosa runęły prosto na statki. Zanim ktokolwiek zdołał krzyknąć, pręty i sztaby poprzebijały pokłady, a resztki Heliosa pociągnęły pokruszone łupiny za sobą w dół, na dno przesmyku. Na koniec w poprzek przesmyku legło dziwnym trafem lewe ramię rzeźby, strzałą mierząc prosto w nas dwóch, doktorantów z dalekiej przyszłości ocierających łzy na bezpiecznej skale. Łzy wywołane całym tym pyłem i kurzem. Ale nie tylko, bo chociaż chcieliśmy być opanowani i dzielni, to trudno się nie rozpłakać, obserwując taki kolosalny dramat. To koniec! Koniec z przytupem, koniec z fajerwerkami. Dramatyczny koniec z wieloma ofiarami wśród cywilów, wojskowych, dorosłych i dzieciaków – zawsze pracowało ich dużo przy statkach. To upadek Kolosa Rodyjskiego, jednego z siedmiu cudów świata starożytnego.

Aczkolwiek nie był to do końca koniec. I właśnie dlatego pojawiliśmy się tu, na Rodos. Mieliśmy przebadać, jak Rodyjczycy zareagowali na tragedię i co postanowili zrobić. Jako cieśle gotowi do pracy stawiliśmy się następnego dnia na rynku. Takich jak my było tu sporo, troszkę przyprószonych i pełnych nadziei. Bo czasami wszak kryzys jest okazją do zbudowania czegoś nowego, albo przynajmniej do udziału w sprzątaniu. Wszyscy radzili, wiedzieli dokładnie jak być powinno, przekonywali, niczym filozofowie w szatach skromnych cieśli. To było nasze święto, pracowników gotowych do pracy. Czekaliśmy na możnych tego świata, by dali znak i zatrudnienie, a w międzyczasie oddawaliśmy się przyjemnościom dyskusji.

– Odbudujmy go, ale większy i trwalszy – mówili jedni – Bo jak widać pięćdziesiąt sześć lat temu Chares zrobił to byle jak. Widzicie przecież, że to nie figura z brązu, jak chcieliśmy, tylko rusztowanie obite brązową blachą, wypełnione kamieniami i gliną. Kolos na glinianych nogach to był. Tak! Blacha, glina i kamieni kupa!

– A na co nam to odbudowywać? Wystarczy tylko uprzątnąć przesmyk, żeby był spławny, a reszta kolosa niech leży. Przesmyk porządnie zabezpieczyć, to robota dla dobrych fachowców – mówili drudzy – Czy widzicie, że po katastrofie odwiedza nas jeszcze więcej ludzi? Chcą zobaczyć, co zostało po kolosie bardziej, niż wcześniej chcieli zobaczyć go w całej okazałości! Obserwowałem dziś Ateńczyka, który próbował objąć ręką kciuk naszego Heliosa, kto inny porównywał palce bóstwa do całych posągów z ateńskiego Akropolu…

– Bzdura! – przerywali trzeci – Widzieliśmy, co dzieje się w resztkach kolosa. Niewiasty lekkich obyczajów znalazły tam nowe darmowe miejsce do uprawiania swego zawodu. Jakieś parki chędożą się w jego wnętrzu jak w jaskiniach. Zabrać to całe cholerstwo, pociąć na części i sprzedać… A uczciwych cieśli zatrudnić do budowy nowego, funkcjonalnego portu, bez tych staroświeckich błyskotek.

– Nigdy! Zgroza! Hańba! – odezwały się głosy protestu.

– Może po prostu zapytajmy o zdanie wyrocznię delficką – zasugerował jakiś młody polityk, który zmaterializował się w tłumie (jak to mają w zwyczaju politycy od początku dziejów aż po dzisiejsze oświecone czasy), a reszta przyznała mu rację.

Ach jak bardzo chcieliśmy wybrać się do Delf! Wiadomo, perypetie naszych niesfornych poprzedników sprawiły, że odebrano nam możliwość spotykania znanych postaci. Tylko czy Pytia jest znaną postacią czy nie? Podjęliśmy debatę nad tą kwestią. Po czym się pobiliśmy. Nie bardzo pamiętając o tym, jak bardzo agresja obniża poziom energii, daliśmy sobie w nos szybko, po razie, a potem podaliśmy ręce. Następnie skontaktowaliśmy się z bazą, czyli z promotorem. To on miał rozstrzygnąć nasz spór.

Promotor zrugał nas za marnowanie cennego sprzętu komunikacyjnego na głupie pytania – oczywiście że Pytia to znana postać! Ładnie by historia wyglądała z przekabaconą Pytią! Więc spotkanie wykluczone i, że tak się wyrażę, bunda pálida. Natomiast możemy towarzyszyć posłańcom, jeśli nas zechcą, byle trzymać się z daleka od wieszczki.

Było lato, więc mogliśmy liczyć na znośną pogodę, to jest życzliwość Posejdona. Dwa tygodnie jak z bicza strzelił na supernowoczesnym żaglowcu (jak na III wiek p.n.e.), wypożyczonym przez miejscowego kupca winnego – a zatem z zapasem wina, sera i oliwek, co wydało się nam zdrowym wypasem na czas podróży morskiej. I byłoby faktycznie, gdyby nowoczesność żaglowca nie miała właściwości womitogennych.

Na szczęście piękno przyrody zapewniało nam odpowiedni stan energetyczny. Jako cieśle okrętowi nie musieliśmy zgrywać twardzieli i mogliśmy rzygać dalej niż widzimy. Ba, nawet było to mile widziane, bo pozwalało oszczędzać na sprzątaniu. Nie wolno było przeklinać ani mieć strasznych snów, bo natychmiast wywalono by nas za burtę. W tamtych czasach marynarze byli tak zabobonni jak w naszych aktorzy. Bardzo przydały się narzuty, które zabraliśmy ze sobą, bo w kajucie panoszył się dowodzący i jego osobiste zapasy wina i sera.

Na miejscu dostojniejsi od nas delegaci udali się do Pytii na seans, a my podziwialiśmy świątynie. Zrobiły wrażenie warte niewygody podróży. Filmy nie są w stanie tego odtworzyć – to nie tylko architektura, ale też niesamowity nastrój. Uczucie obecności czegoś poza ludzkim rozsądkiem i różnych mile pachnących ziółek, no naprawdę niczego sobie. Upojeni tą atmosferą, czekaliśmy na decyzję Pytii. Wprawdzie wiedzieliśmy już z lekcji historii, jaka będzie, jednak gdzieś w naszych głowach tliła się iskra niepewności. To pewnie atmosfera Delf tak podziałała…

Tymczasem wyrocznia nie robiła żadnych ceregieli i nie odpowiedziała zagadkami. Poinformowała dostojnych delegatów, że Kolosa nie należy odbudowywać. Helios sobie tego nie życzy. I tyle. Z tą wieścią ruszyliśmy z powrotem na Rodos.

Wróciliśmy tą samą drogę i zajęło nam to tyle samo czasu. Jednak tym razem jako cieśle przydaliśmy się na statku dużo bardziej, bo rzygaliśmy mniej. Miło czuć się mniej skłonnym do mdłości i pożytecznym. To dodaje energii. Nigdy w trakcie naszych prac badawczych nie czuliśmy się tak potrzebni, przyznam bez bicia. Do rodyjskiego portu wpłynęliśmy z dumą ludzi morza, ludzi pracy, ludzi czynu.

– No to mamy już prostszy wybór: albo zostawiamy resztki kolosa albo sprzedajemy – zasugerował znany nam już polityk, gdy tylko nasze stopy stanęły w porcie, a obywatele zbiegli się posłuchać, co mamy do powiedzenia w nurtującym wszystkich temacie.

Wybór – rzecz ludzka. A zwłaszcza demokratyczna. Rodyjczycy oddali się temu wybieraniu z zapamiętaniem godnych naszych czasów. Każdy spółdzielca wie, jak to działa. Pochłonęło to więcej czasu niż otrzymaliśmy od promotora. W odróżnieniu od Rodyjczyków, my wyboru nie mieliśmy. Nim starożytni dyskutanci podjęli na dobre decyzję o pozostawieniu kolosalnych ruin na miejscu katastrofy, my wróciliśmy do naszej epoki, by uniknąć katastrofy osobistej. Inaczej zdążylibyśmy posiwieć w tej starożytności, a na pewno czas studiów doktoranckich wydłużyłby nam się ponad przepisowych osiem lat… A wtedy: bunda pálida. I kamieni kupa.

Trzy pierwsze odcinki cyklu można przeczytać w Nowym Obywatelu.

Odcinek 7.
Poprzedni odcinek: Strajk w kraju farona

Po wielu odważnych projektach badawczych poszukujących korzeni nowoczesnych rozwiązań systemowych w przeszłości – a właściwie w różnych jej warstwach, etnografia przeszłości zaczęła się interesować nie mniej zagadkowymi momentami rozwoju społeczeństw, gdy niedemokratyczny ustrój tworzył warunki dla rozwoju kultury i nauki. Jednym ze szczególnie frapujących współczesną naukę okresem tego rodzaj były rządy Ludwika XIV – siedemdziesiąt lat rządów absolutnych, to był monarcha najpotężniejszego państwa ówczesnej Europy. W autokratycznym systemie panującym wówczas, na dworze królewskim na ogół składającym się z osób bardzo niewysokich lotów, paradoksalnie powstawały przez wiele lat warunki wręcz idealne dla rozkwitu tak nauk, jak sztuk. I to wcale nie tylko takich, które cieszyły się względami monarchy. Przyznawał to później nawet oświecony krytyk monarchii, jakim był Voltaire. Ba, wiele osób jest zdania, że warunki te były bardziej inspirujące nawet, niż w naszym wysoko rozwiniętym społeczeństwie socjalistycznym i bezpośrednio demokratycznym. Jak to było możliwe? By zgłębić tę niewątpliwą zagadkę udaliśmy się w charakterze badaczy wcielających się w role muzyków. My, czyli Dagny i Folke.

Celowo wybraliśmy jako datę naszego lądowania 1664, rok wersalskiej premiery „Świętoszka”, gdy pałac rozkwitał jako ośrodek sztuk, intryg i spisków. Dopiero za kilka lat miała zagrać na klawesynie przed Królem Słońce pięcioletnia Élisabeth Jacquet, ale kobiety muzykujące nie budziły już niczyjego zdziwienia. Talent uważany był za ważniejszy niż płeć. Nieszczęsna markiza de Montespan dopiero miała nastać, długotrwałe wojny – dopiero się rozpocząć. I jeszcze wiele lat miało minąć, zanim do Wersalu przeniesiono formalnie stolicę kraju – bo nieformalnie, a zwłaszcza towarzysko, mieściła się tam już od dawna, chociaż pałac cały czas był w budowie. Właściwie w rozbudowie. W żywej, gigantycznej budowie. Czegoś takiego jak ukazało się naszym oczom, mimo wielokrotnego zwiedzania obiektu z przewodnikiem, nie widzieliśmy dotąd i nie umieliśmy sobie wyobrazić. Czym innym jest Wersal jako muzeum, a czym innym był w swej elektryzującej żywej obecności. Tam każdy obszar, każdy fragment, miał nadmiar znaczeń, które tworzyły i których broniły sztaby przeróżnych postaci, ról społecznych, temperamentów i chwilowych mód.

Budżet dworu pożerał około 10% całkowitego budżetu państwa. Więcej wydawano w tym czasie na dworzan niż na wojny, co w skali historii ludzkości było ewenementem. Sztuka to jeden z beneficjentów takiego gospodarowania. Zaś intrygi, walki o władzę i zwykłe przepychanki, to inny i być może główny efekt alokacji funduszy. Etykieta była wszystkim, Król był epicentrum misternych kodów i działań. Wszystko to wydawało się niesamowicie teatralne, co nas interesowało i pociągało. Każdy element codziennego życia dworu przeładowano symbolami. Czuliśmy się jak barbarzyńcy, mimo długich szkoleń, jakie przeszliśmy przed wyprawą.

Przybyliśmy akurat po wielkiej majowej imprezie ogrodowej, dedykowanej pani de la Villiere. Oczywiście tematem przewodnim był balet – jak wiadomo król nie tylko uwielbiał tę formę sztuki, ale też sam ją praktykował, w młodości nawet z dużym powodzeniem. Dyrektor królewskiego Baletu, książę Saint-Aignan, był autorem wspaniałego projektu artystycznego, podczas którego oprócz tańca, zaprezentowano „Świętoszka”. Cały pałac huczał od opowieści, jak Król, ubrany w wystawne szaty w płomiennych kolorach, z uprzężą ze złota i świetlistych kamieni, wstąpił na scenę ogrodu, w towarzystwie bogato ubranych jeźdźców i rydwanu Apolla. O zmroku park rozświetliły tysiące świateł i rozpoczął się balet na temat pór roku. Potem oczywiście nastąpiła wspaniała uczta, podana przez służbę przebraną w ozdobne stroje i maski. Następnego dnia Król zatańczył w specjalnie napisanym na tę okazję przez balecie. Autorami byli nie kto inny jak Molière i Jean-Baptiste Lully. Trzeciego dnia zaprezentowano fajerwerki, podczas których zaczęły się nieporozumienia i roszady wśród niesamowicie rozgrzanych wydarzeniami muzyków. Czwartego było już po wszystkim i część muzyków miała awans w kieszeni, część walczyła o awans, a część musiała się po cichu pakować.

Właśnie wtedy pojawiliśmy się my, czyli nowi fleciści. Dopiero wtedy, bo zgodnie z przyjętymi przez Komitet Nauk zasadami mieliśmy nie wkręcać się za bardzo w tryby historii, więc wspaniała feta nas ominęła. Jako nowi mieliśmy za to mnóstwo przestrzeni na rozglądanie się, dopytywanie i nie byliśmy na razie postrzegani jako zagrożenie. Ruch pozostałych w pałacu kierował się raczej do góry, więc nie traktowano nas jako zagrożenia. Słowem, idealna pozycja wyjściowa do badań etnograficznych. Zaprezentowaliśmy się jako rodzeństwo, dzięki czemu bezstresowo zajęliśmy wspólny pokój razem z trzecim, a może piętnastym garniturem pałacowej osiadłej i aspirującej szlachty.

Podczas gdy Folke zajmował się wypatrywaniem Moliere’a (a nuż widelec uda się go zobaczyć, oczywiście nieinwazyjnie i zgodnie z zasadami), Dagny flirtowała z niejakim Jean-Pierrem, aspirującym do zostania śpiewakiem opery barokowej. Folke uznał to za wspaniałą okazję do snucia opowieści o podstępnych operowych kastratach. Czynił to jednak wyłącznie ze złośliwości, bo Jean-Pierre nie posiadał słynnego „niebiańskiego głosu”, więc do kategorii kastratów się nie zaliczał. Za to zaliczał się do kategorii plociuchów i właśnie dlatego Dagny z nim flirtowała, zamiast warować pod drzwiami celebrytów. Jean-Pierre co i rusz wpadał z kwieciem lub wykwintnym ciasteczkiem, i z nowym zapasem pałacowych plotek.

„Nie uwierzycie!…” – wykrzyknął od progu, co czynił często, ale tym razem był wyjątkowo zaróżowiony, co widać było nawet pod grubą warstwą kryjącą jego oblicze pudru i trzepotał z podekscytowania powiekami. „Właśnie zobaczyłem w parku królewskiego sobowtóra!”.

„To jest tutaj taka funkcja?”, zapytał z głupia frant Folke.

„Skądże, nikt by nie śmiał”, Jean-Pierre zrobił się purpurowy.

„Zaprowadź nas do niego”, poprosiła Dagny, zanim niedoszły śpiewak wpadnie na to, że wolałby zapomnieć o tym, co zobaczył.

Sobowtór Ludwika XIV leżał pod tym samym drzewem, pod którym widział go Jean-Pierre. Umorusany jak nieboskie stworzenie, miał na sobie obszarpane łachy, lecz z twarzy i postury był to jako żywo Król Słońce.

„Wiecie, kim jestem?”, łachmyta zagadał do nich jako pierwszy.

„Sobowtórem Jego Wysokości…”, odparł Jean-Pierre.

„Bliźniakiem”, wszedł mu w słowo Folke, który nagle postanowił pochwalić się znajomością powieści Dumasa o muszkieterach powstałej prawie dwa wieki później, „Jesteś bliźniakiem Ludwika XIV, uwięzionym zaraz po narodzinach, by nie doprowadzić w kraju do dwuwładzy i wojny domowej”.

„Czyś ty oszalał, flecisto?!”, zerwał się na nogi łachmyta, „Straże do mnie. Ratować króla!!”.

Zza krzaków wynurzył się jakiś podstarzały muszkieter z obnażoną szpadą. „Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego!”, wykrzyknął, jakby ktokolwiek mu towarzyszył.

„Mości d’Artagnan”, polecił Ludwik XIV, ocierając twarz z pozostałości błotnej kąpieli, mającej działać dobroczynnie na jego cerę, „Nałóż areszt na to towarzystwo”.

„Ale ja nic…”, wyszeptała Dagny, rozglądając się przerażona po współtowarzyszach.

„Albo nie, d’Artagnan, od razu oddaj ich katu” rozsierdził się Król Słońce, „Flecistkę wrzucić do Sekwany. Tego z tapetą na twarzy wykastrować i nich śpiewa w więzieniu! A ten łotr bredzący o moim bracie bliźniaku…”, królowi aż zaświeciły się oczy.

Folke i Dagny nie czekali aż skończy. Wzięli nogi za pas do wehikułu czasu sprytnie ukrytego w dziupli jednego z potężnych parkowych drzew. D’Artagnan nie zdążył ich dogonić. Nim odpalili wehikuł zdążyli wymienić kilka kwaśnych uwag.

„Wolę mizerniejsze sztuki, ale w krajach praworządnych”, sapała Dagny, „Jeśli będę chciała w przyszłości przenieść się na dwór Nerona albo Tamerlana, kopnij mnie mocno w tyłek”.

„A ty mnie walnij w nos, jak znów będę się chciał popisać wiedzą o człowieku w żelaznej masce, albo innych literackich starociach”, odparł Folke.

Nie tylko ich nie zdołał schwytać d’Artagnan. Stary muszkieter nie zauważył też innej postaci, która przypadkiem przyglądała się karczemnej awanturze wokół zabłoconego króla w łachmanach. Był to Moliere, z zapartym tchem śledzący przebieg wydarzeń. Pomyślał, że to świetny temat na sztukę, ale starczyło mu już kłopotów ze „Świętoszkiem”, którego przyjdzie pewnie ocenzurować. Gdyby wymyślił jakąś fabułę z narodzinami królewiczów-bliźniaków, Ludwik XIV na pewno by mu tego nie darował. Wersal wart był milczenia. Możliwość tworzenia sztuk wymagała ostrożnego używania wyobraźni.

Folke i Dagny po powrocie zastanawiali się, co też mogło stać się z biednym Jean-Pierrem. Wygrzebali w archiwach, że został aktorem u Moliere’a. Doczekał się nawet dzieci. Nie zrobiono więc z niego kastrata.

„Dziwne, ale dzięki temu przynajmniej spokojniej zasnę”, westchnęła Dagny.

„A nie przyszło ci do głowy, że to wszystko był teatr? Że Jean-Pierre wciągnął nas do spektaklu zaaranżowanego przez znudzonego króla?”, odparł Folke.

„Nas? A kim my byliśmy?”, żachnęła się Dagny, „Rozumiem, gdyby król chciał tak sobie pograć z Moliere’em, sprawdzić jego lojalność. Ale z nami, flecistami?”.

„Ech, brakuje ci wyobraźni”, mruknął.

„Za dużo czytasz powieścideł przygodowych”, prychnęła, „Jak masz sięgać po starocie, weź już lepiej Moliere’a”.

Trzy pierwsze odcinki cyklu można przeczytać w Nowym Obywatelu.