Jego życiorys zawodowy stanowił niezwykły pomost pomiędzy dwiema, z pozoru odległymi od siebie, dziedzinami: chłodnym odczytywaniem zapisu kopalnego sprzed milionów lat a gorącym zaangażowaniem w obronę współczesnych istot czujących.
Jako wybitny specjalista z zakresu zoologii, paleontologii oraz bioetyki, systematycznie udowadniał, że twarda wiedza biologiczna może, a wręcz powinna, stanowić najsolidniejszy fundament dla empatii i humanitaryzmu.
Początki jego badawczej ścieżki były nierozerwalnie związane z erą mezozoiczną. Z wielką pasją zgłębiał zagadkę pojawienia się ptaków na kartach historii Ziemi. To dzięki jego wczesnym pracom naukowy świat poznał kredowego Gobipteryx minuta. Kolejnym milowym krokiem stała się międzynarodowa współpraca, której wymiernym efektem był artykuł „A new link between theropods and birds from the Cretaceous of Mongolia”. Ten kluczowy dokument, wydrukowany na łamach prestiżowego magazynu „Nature”, obwieszczał odkrycie i analizę Archaeornithoides – fragmentu czaszki niewielkiego drapieżnika. Znalezisko z pustyni Gobi dostarczyło wówczas niezwykle mocnych argumentów za bliskim, ewolucyjnym pokrewieństwem wczesnych form ptasich oraz teropodów.
Analityczna niezależność uczonego znalazła swoje odbicie również w odważnej reinterpretacji dawnych, powszechnie zaakceptowanych znalezisk. Na kartach czasopisma „Acta Palaeontologica Polonica” zaprezentował on dysertację „A new genus and species for the largest specimen of Archaeopteryx”. Przyjrzawszy się nowym okiem anatomii tak zwanego szóstego okazu archeopteryksa z Solnhofen, badacz zidentyfikował unikalne cechy szkieletu. Wyprowadził z nich rewolucyjny wniosek: nauka miała do czynienia nie z kolejnym archeopteryksem, lecz z osobnym rodzajem, który profesor wyodrębnił jako Wellnhoferia grandis.
Szkielet Wellnhoferii. Fot: FerdiBf – Domena publiczna
Walka o poprawę bytu zwierząt
Na późniejszym etapie życia zawodowego uwaga badacza odwróciła się od wymarłych gatunków, skupiając się na głębokiej refleksji nad uwarunkowaniami istot żyjących. Jako wykładowca akademicki (związany m.in. z Wydziałem „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego) skoncentrował się na zjawiskach samoświadomości oraz decyzyjności w świecie fauny. Swoją rozległą wiedzę z zakresu ewolucji układu nerwowego przekuł w potężne narzędzie do walki o poprawę bytu zwierząt. W publikacjach systematycznie przypominał, że zwierzęta absolutnie nie są jedynie „okazami” czy trybikami w machinie produkcji przemysłowej. Według niego posiadanie zaawansowanych zdolności poznawczych przez inne gatunki domaga się od człowieka podjęcia natychmiastowych zobowiązań etycznych.
Jego zaangażowanie w obronę istot pozaludzkich nie ograniczało się jednak do uniwersyteckich sal. Jako dociekliwy etyk i jedna z czołowych postaci Polskiego Towarzystwa Etycznego (w którym pełnił między innymi funkcję przewodniczącego) instytucjonalizował walkę o prawa najsłabszych. Inicjował krajowe debaty o moralnym statusie fauny i nie wahał się interweniować prawnie w głośnych przypadkach drastycznego okrucieństwa, dowodząc, że:
filozoficzna dyskusja musi iść w parze z obywatelskim działaniem.
Owa praktyczna realizacja wyznawanych wartości znalazła najpełniejszy wyraz w jego osobistych wyborach. Kierując się przekonaniem, że dogłębna wiedza o skali zwierzęcego cierpienia kategorycznie obliguje do zmiany własnych nawyków, już w 1983 roku zrezygnował ze spożywania mięsa, by równe trzydzieści lat później, w 2013 roku, w pełni przyjąć weganizm. Dla profesora empatia nie była bowiem jedynie abstrakcyjnym pojęciem z podręczników, lecz codzienną, wymagającą bezkompromisowej spójności postawą.
Profesor wyłamywał się ze stereotypu naukowca ukrytego bezpiecznie w bibliotecznych murach – do samego końca stawał na pierwszej linii jako nieustępliwy głos tych, którzy sami bronić się nie mogą. Udowodnił, że precyzyjne rzemiosło badacza i wrażliwość moralna nie wykluczają się, lecz naturalnie dopełniają. Dziedzictwo, jakie pozostawił, będzie nam wciąż przypominać, że rzetelne poznawanie przyrody nakłada na badacza etyczny obowiązek ochrony świata, który próbuje opisać.
