Climate justice from a female climate scientist’s perspective and how she fights for it.
Interview with Angela Chia-Chun Liang conducted by Zuzanna Borowska.
Climate justice is all about people and their stories, so let’s begin with hearing your personal story. How did the environment and climate become important to you?
Growing up in a coastal village in southern Taiwan, I have lovely memories of the ocean. The sky is always blue, and connects and meets with the ocean at the horizon. The ocean ties closely to the community’s economy, cultures, traditions, and religions. I remember walking barefoot on the sand, finding various beautiful seashells, and watching tiny fish swim in the shallow water. I even remember one time finding a tiny, fingernail-size, half-transparent baby octopus in a ball of seaweed that had just washed ashore. Near our community, the location also hosts the largest harbor in Taiwan.
Throughout the years, I have witnessed the changes in the local landscape and maritime commerce. As technology and the economy developed, the fish stock once increased but then started to decrease due to overfishing. The sea level rises and covers different parts of the beach that I used to run around on. And I never found another baby octopus washed ashore.
In the past, we used to wear multiple layers during our annual Chinese New Year celebrations in winter. Now, the winters are so warm that we wear short-sleeved shirts during the Chinese New Year celebrations. At the same time, heavy industry and factories nearby slowly influenced the locals’ health through the foul smells of gases expelled from their chimneys. Growing up and witnessing so much change in my community, it prompted me to do something about it.
How did your early experiences of growing up in a coastal community inspire you to become a climate scientist?
My personal story made me realize that I needed to take some action to stop the rise of suffering that comes with the climate crisis. I saw first-hand how the locals struggled with environmental changes, including me and my family. Many factors play into these struggles of the locals, such as their socioeconomic status, their knowledge and education, and their awareness of the issues. These factors are interconnected as well. Most of the time, I see that the locals with low socioeconomic status, including my family, can’t afford their children’s education. And without good education, their children would suffer the same fate as their older family members – not knowing much, including what’s happening in their environment and how these changes are influencing their lives and health. Low social status turnover rate contributes to a less funding situation for the local authority and schools. And the whole cycle starts again.
My life experience led me to become a scientist. Determined to find a solution to help my community, I became the first person in my family to go to college and study Physics for my Bachelor’s and Master’s degrees because I wanted to understand how the universe works. And I continued to push myself further to see and learn things with my own eyes. As I continued to learn and evolve, I slowly narrowed down my direction a little bit. For example, one day, I witnessed a situation that pushed me to focus more on climate science and how I can help my community on different levels. It was a clear, beautiful day when my airplane took flight at an airport in Tokyo, Japan. While flying over the ocean and getting closer to my hometown, I thought I saw a beautiful ocean surface reflection. However, once the airplane lowered its altitude, I suddenly realized that the beautiful ocean reflection was actually an ocean full of plastic trash floating on the surface.
Was it then that you decided to do something about it?
Together with some other concerning environmental issues that I learned around the same time, such as how plastic straws choke sea turtles to death, and the melting of glaciers and ice sheets, having the personality of a learner made me decide to dive deeper into the knowledge of environmental and climate science. I joined a Taiwanese climate advocacy group and started helping the group to educate local high school and college students on climate issues through summer camps, and contributed to the group’s climate advocacy at the Conference of the Parties (COPs) at the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). I also started to educate people around me on climate issues, not only because I wanted to help people understand the challenges that our environment is facing, but also to make my community aware that there are deeper, built-in social injustices in these climate issues.
In 2018, I began an Earth Science PhD at a school in southern California. This brought my scientific learning to another level.
What is your research about and how does your story contribute to it?
During my PhD, I studied ice sheets and glaciers and the change of sea level over time with prestigious colleagues and scientists. During my PhD, I was able to contribute to our collective understanding of what’s changing the polar regions with higher accuracy. My research result has helped inform the general public and decision-makers that, although the glaciers and ice sheets are melting in polar regions, they contribute to the rise of global sea level, which influences everyone. Our research group also confirmed that the global sea level is rising uniformly. As a person growing up in a village close to the ocean, my research and my PhD knowledge helped me understand the source of the sea level rise, how much the sea level is rising and predictions of how it will rise in the future. It also brought into light some potential steps that vulnerable communities worldwide could take to adapt and avoid further economic loss, and the connection of global sea level rise to the bigger picture of climate change through changing the global water cycle.
How do you manage to combine your scientific interests with civic engagement?
Thanks to those academic understandings and contributions, I was then also able to make real-life impacts with my technical understanding and skills. One particular example was working as an advisor for a developing country on Just Transition at the UNFCCC COP28 conference in Dubai. We were able to contribute to the establishment of the first international agreement on Just Transition under the Paris Agreement with certain evidence-based language. On another occasion, as a science and technology advisor to an international non-profit, I used my climate expertise and advocacy experience to help carry out projects with our non-profit’s national teams across 4 continents. It is amazing to see how work on climate action and climate justice happens in waves, influencing youth and minority voices in multiple countries.
So what does climate justice mean to you and what are you doing to achieve it?
Thanks to my unique mixture of personal lived experiences and extensive academic research, I have come to an understanding that climate justice comes in many aspects, and making scientific findings and knowledge available to everyone is one way to contribute to it. That is what I try to do everyday.
Throughout my journey, I learned the word “justice” deeply not through a school degree, but through numerous, valuable life experiences – and I’m still learning it! I learned that there are many types of injustices, and then realized that I grew up in an environment with multiple types of injustices – yes, I am in a part of the system that is unjust and I didn’t even realize that the world is unjust to me until I grew up and got educated enough.
But I am empowered by facts, data, science, and education. Facts, data, science, and education are tools that should be accessible to everyone, as they give the power back to a person. They are also a part of a universal language that connects people from different places in the world. They can be used to build trust, find common ground, and form a network of people willing to make changes and contribute to better climate justice. These tools give people voices. Without these tools, I would still be powerless. I now want to dedicate my whole life to bringing these tools to places around the world for anyone, because every corner in the world deserves climate justice. Using these tools, we could also prove that including diverse voices in dialogues and decision-making processes creates better results.
And how can we successfully create a space for inclusive dialogue on climate change issues that leaves no one behind?
This is a great question that shouldn’t have only one right answer. There are many ways and forms to do it, including publishing this article to let the story be heard by more people worldwide. Sharing stories, making voices heard, and making fact-based information accessible to more people is the key. In an ideal world, when everyone has the same amount and understanding of what’s happening, is when we can make everyone aware of the situation, take action, and leave no one behind. It is not an easy path, and it is going to take time, as I am still living it and I still have a long way to go to see the ideal world happen. But it is happening and I urge everyone to take action.
Finally, what can the global community, especially decision-makers and leaders, learn from coastal communities like the one you come from?
I come from a vulnerable coastal community in the Global South and a community of world scientists. As a person from a vulnerable coastal community, my life story showcases that climate change is very real and our environment is changing within the same generation. Through collecting and showcasing stories from coastal communities, these witnesses present a compelling global story of climate change and urgency.
As a person from the global scientific community, my research has contributed to our collective understanding of global sea level, polar ice melt, and their relations to climate change. Findings from the global scientific community that I belong to also present a stronger case proving that climate change is real and happening, and meanwhile they also quantify the amount of climate change through different physical changes (such as changes in global temperature, the amount of ice sheet melt, the level of sea level rise, etc). Lastly, my presence in the scientific community as a woman of color and first-generation college student showcases another perspective of climate justice. Higher education does not come easy for females around the world according to our human history. There are many scientific fields lacking enough female representatives and thus their perspectives on how the education and research systems or structure should be designed in ways that are inclusive to everyone.
The stories and impacts of being from a vulnerable coastal community in the Global South and a community of world scientists can both inform decision-makers. During the policy-making process, they are interested in constituents’ stories, facts, and many other factors to help them make a decision. While I understand that there are many other factors in play during the process and every decision-maker weighs their priorities differently, seeing the establishment of evidence-based, data-driven policies is every scientist’s dream – mine as well.
Dr. Angela Chia-Chun Liang is a physicist and environmental scientist specialized in data analysis, remote sensing, and global glaciers. Besides her STEM background, she has 9 years of experience in science policy, advocacy, and diplomacy. Currently, Angela is a Knauss Marine Policy Fellow scholar at the US federal agency National Oceanic and Atmospheric Administration headquarters.

Włącz podcast i zdejmij nogę z gazu – zadbasz o środowisko.
CO2 czyli ikoniczny temat ekologii. Gaz powstający we wszelkich procesach spalania, zachodzących w organizmach żywych oraz w tych mechanicznych, w samochodach, samolotach, statkach i całym przemyśle. Dlaczego walczymy o ograniczenie jego emisji ? Bo jest jej znacznie więcej niż przed rozpoczęciem cywilizacji przemysłowej na naszej planecie, a w dłuższej perspektywie grozi to efektem cieplarnianym, znanym każdemu, kto kiedykolwiek zostawił zamknięty samochód zaparkowany w pełnym słońcu. Dokładnie ten sam proces dotyczy atmosfery Ziemi, czyli swego rodzaju „akwarium”, w którym żyje nasz gatunek.
Transport drogowy odpowiada za 20% emisji CO2 w Europie, mocno krytykowany transport lotniczy to 14% tej emisji (czyli 3% całej emisji UE) a samochody osobowe aż 70% z tych 20% całościowej emisji, czyli po przemnożeniu: 14%.
Samolotom zarzuca się największą emisję w przeliczeniu na przebyty osobo – kilometr, samochodom za skalę tego codziennego transportu. Dlaczego samoloty mają tak wysoki wskaźnik emisji na km ? Ponieważ poruszają się bardzo szybko, a opory ruchu, na których pokonanie potrzeba energii ze spalanego paliwa rosną z „kwadratem” prędkości. To prędkość ruchu, opory z nim związane i energia na ich pokonanie powoduje, że samoloty zużywają najwięcej paliwa na „osobo-kilometr” a transport lotniczy jest krytykowany i usiłuje się go ograniczać, przynajmniej na krótkich trasach (gdzie zamiast samolotu można wybrać pociąg). Wszystko to z niewielkim skutkiem, bo lubimy latać i wywołuje to napięcia pomiędzy regulatorami a branżą lotniczą. Stąd apele ekologów, aby ograniczać skalę prywatnych podróży lotniczych.
To samo zjawisko dotyczy naszych prywatnych samochodów, a dokładnie prędkości z jaką się poruszają, na co mamy znacznie większy wpływ niż na branżę lotniczą. Okazuje się, że wszyscy mamy sporą władzę redukowania spalania paliw (a tym samym zużywania tlenu) oraz wynikającej z niej emisji CO2 w chwili, gdy naszymi samochodami wyjeżdżamy na drogi krajowe lub autostrady.
Zależność oporów ruchu od kwadratu prędkości powoduje, że spalanie przy dopuszczalnych na autostradzie 140 km/godz może być nawet dwa razy większe niż przy jeździe z „zieloną prędkością” 90-100 km/godz. Zdjęcie nogi z gazu powoduje ogromne oszczędności dla naszego środowiska oraz naszego portfela. Może więc warto promować modę na dłuższe, spokojniejsze podróże podczas których możemy przecież słuchać ciekawych podcastów, uczyć się języka – zadbać o swoją edukację i horyzonty. Taki cel stawia sobie nowy projekt jednego z polskich NGO-sów: www.ZielonaPredkosc.pl
Samoloty nie mogą latać wolniej, ale prędkość samochodów jest już w zakresie naszych decyzji. Samochód jest najbardziej energochłonnym „sprzętem AGD” jaki posiadamy, miesięcznie, obojętne czy elektryczny czy spalinowy, pochłania tyle samo kWh co gospodarstwo domowe (średnio ok. 200 kWh). Dlatego też redukcja prędkości istotnie przekłada się na ograniczanie spalania i emisji CO2. Jest to decyzja o podobnym znaczeniu do włączania pralki czy zmywarki podczas „zielonych godzin” a nie wieczorem, co służy korzystaniu z czystego prądu ze słońca lub wiatru, zamiast produkowanego z węgla.
Podobnie jak w przypadku „zielonych godzin” efekt ekologiczny zmniejszania prędkości samochodów wynika z „efektu skali” czyli ilości samochodów, jakie codziennie jeżdżą po Europie. Jest ich w UE ich ok. 300 mln i pokonują codziennie średnio 30-50 km. Poziom emisji na każdy przejechany kilometr to 100-150 gram CO2/km a przepisy UE dla nowo produkowanych samochodów zakładają maksimum na poziomie 96 g/km.

Zdjęcie: milehightraveler, Getty Images SIgnature, Canva
Być może UE powinna rozważyć potencjalnie niepopularne ograniczenie legalnych prędkości na autostradach do „ekologicznych” poziomów ?
Odpowiedzią na emisyjność transportu są oczywiście samochody elektryczne. Jednak i tu emisyjność zależy wyłącznie od naszych decyzji, ponieważ „elektryki” są „ekologiczne” tylko wtedy, gdy są ładowane zielonym prądem w odpowiednich, czytaj „zielonych” godzinach. Zatem korzystając z takiego samochodu należy wyposażyć dach domu, garażu czy też wiaty, pod którą go parkujemy w panele słoneczne. Wydaje się, że w tym obszarze również jest przestrzeń na pewną istotną regulację. Skoro przepisy unijne regulują emisyjność samochodów, to standardem UE powinien być wymóg fabrycznego instalowania paneli słonecznych w dachach samochodów elektrycznych (a może wszystkich nowych samochodów).
Takie rozwiązanie mogłoby ograniczyć o kilka procent zużycie paliw w samochodach spalinowych (mniejszy pobór prądu przez prądnice) oraz zmniejszyć pobór prądu przy ładowaniu elektro-samochodu, ponieważ panel dachowy ma potencjał dostarczania około 1 kWh na dobę. To dziwne, że takie rozwiązanie nie jest jeszcze powszechnym standardem.
Tego typu innowacji poszukuje się wszędzie. Do ciekawszych należą badania nad sensownością instalowania w pasach pomiędzy przeciwnymi kierunkami autostrad rzędu pionowych turbin wiatrowych małej mocy w celu odzyskiwania energii z mas powietrza rozpędzanego przez ciężarówki i samochody (brak na razie wdrożeń). Takie turbiny mają zapewnione zasilanie wiatrem przez całą dobę, dzięki podmuchom generowanym przez pojazdy pędzące w przeciwne strony. Co więcej neutralizowanie energii podmuchów pomiędzy pasami ruchów zmniejszyłoby też opory ruchu, na które są narażone jadące naprzeciwko pojazdy – przecież każda fala powietrza, generowana przez ciężarówkę, automatycznie zwiększa opory ruchu dla tej jadącej z naprzeciwka (i odwrotnie). Na zasilanie latarni ulicznych z pewnością by wystarczyło.
Innym, inspirującym przykładem jest powrót do wykorzystania energii wiatru w morskim transporcie kontenerowym i paliwowym (tankowce), odpowiedzialnym za podobny poziom emisji, co transport lotniczy (3%).
Istnieją już wdrożenia dużych jednostek morskich wyposażonych w ogromne żagle o metalowej konstrukcji(składnia) wspomagające napęd spalinowy, co jest przejawem powrotu do rozsądnego korzystania z sił natury i ograniczania spalania paliw i emisji CO2.
Piotr Krupa Lubański
ZielonaPredkosc.pl
Dane: Raporty UE – Parlament Europejski w Polsce:
https://www.europarl.europa.eu/topics/pl/topic/climate-and-environment
W sobotę 24 stycznia 2026 roku w Sobolewie zaplanowano kolejny protest dotyczący funkcjonowania schroniska dla zwierząt „Happy Dog”. Zgromadzenie rozpocznie się o godz. 12.00 przed Urzędem Gminy Sobolew, a następnie o 14.00 przeniesie się pod teren schroniska. Organizatorzy zapowiadają, że druga część protestu odbędzie się bez użycia nagłośnienia, aby nie stresować zwierząt.
Protest dotyczy funkcjonowania schroniska dla zwierząt w Nowej Krępie i, według zapowiedzi organizatorów, ma zwrócić uwagę władz gminy na sposób sprawowania nadzoru nad placówką oraz zgłaszane od dłuższego czasu zastrzeżenia dotyczące jej działalności.
W przestrzeni publicznej, w tym w relacjach mieszkańców, byłych wolontariuszy, lekarzy weterynarii oraz właścicieli zwierząt, pojawiają się zarzuty, że schronisko nie realizuje swojej ustawowej misji, a przebywające tam zwierzęta mogą być narażone na cierpienie, pogorszenie stanu zdrowia, a w części przypadków także na śmierć.
Wśród wskazywanych problemów wymieniane są m.in.:
• warunki bytowe, które zdaniem krytyków placówki nie spełniają wymagań określonych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 20 stycznia 2022 r.;
• utrudnianie wydawania zwierząt właścicielom oraz procedur adopcyjnych;
• brak wolontariatu i ograniczony dostęp do informacji o zwierzętach przebywających w schronisku;
• wysoka, według zgłaszających, śmiertelność zwierząt oraz powtarzalność wskazywanych przyczyn zgonów.
Postulaty wobec władz
Autorzy pisma domagają się m.in. przeprowadzenia niezależnej kontroli z udziałem Inspekcji Weterynaryjnej spoza powiatu, wstrzymania wypłat publicznych środków do czasu wyjaśnienia sprawy, otwarcia schroniska na wolontariat i adopcje oraz dostosowania infrastruktury do obowiązujących przepisów. Wśród postulatów znalazła się także propozycja przekształcenia schroniska w placówkę gminną lub zmiany modelu finansowania.
Co dalej?
Na moment publikacji brak informacji o decyzjach Rady Gminy Sobolew lub organów nadzoru, które odnosiłyby się merytorycznie do zarzutów zawartych w petycji.
🔗 Wydarzenie protestacyjne:
https://www.facebook.com/events/d41d8cd9/koniec-patoschroniska-w-sobolewie-/2211792396225360/
🔗 Grupa informacyjna:
https://www.facebook.com/groups/1630228974368004
Every year, as the UNFCCC climate negotiations continue, new buzzwords make it to the repertoire of their trendy language. This year, during the SB62 Bonn negotiations, countries have begun speaking about a ‘safe space’.
Previous examples of progressive language include ‘intergenerational equity’, ‘moratorium’, and ‘marginalised communities’. We are also seeing the rise of “Afro-descendants’ but that’s a topic for another day. The problem is that, over the years, hot new terminology is misunderstood while being co-opted and misused to serve agendas it was never meant to support. For the most part, countries in either the Global North or South hardly ever know what it means, and to this end, it’s being used incorrectly. Perhaps this comes with English being the formal language used in negotiation rooms, and linguistic minorities misunderstanding the intent in translation. “Recognising that just transitions are for all countries” while “highlighting the unique challenges and opportunities of each Party [country]” means negotiators are actually calling for a ‘brave space’, though they do not seem to know this (yet).
Negotiators need to ask: A safe space for whom? Because if it’s for business as usual, then the term “safe space” is being used incorrectly. Safe space is for the privileged but vulnerable. Originating within the LGBTQ and feminist communities, the concept of a safe space is the luxury of the Global North. A brave space is the reality of the Global South. Where ‘people in vulnerable situations’, including war, violence, and famine, have to face the everyday reality, to show and believe that tomorrow can be better takes quite a bit of courage, unlike negotiations stuck in the past of patriarchal paradigms. A safe space is not for the marginalised, the ones being left behind. Marginalised communities live in brave spaces.
It’s not enough to take the Diversity, Equity, and Inclusion training; you have to do the unlearning and relearning to implement what the certificate says you should be able to. When a fossil fuel country calls for a safe space, it’s time to realize we are upside-down. Asking for a safe space to allow for a decision text that can be used for the continued exploitation of fossil fuel is in direct contrast with the intentions of a ‘safe space’. It dangerously undermines the need for the meaningful inclusion of the most vulnerable and marginalised communities. A feminist just transition is a Regenerative Care-Based Economy (according to the UNFCCC Women and Gender Constituency) and does not allow for military emissions. A regenerative care-based economy supports decreasing the unpaid care work shouldered by women and girls, it aims to upskill workers, and reduce people’s vulnerabilities to an unsustainable neo-colonial paradigm of exploitation and extractivism.
A (feminist) just transition at the moment requires a brave space where countries step up and stop the business as usual to fully understand that all the profits in the world are not worth humanity’s extinction. Because if countries know what a safe space is, they would not be using it so willy-nilly and incorrectly. The United Nations space should inherently be a brave space for creating safer spaces. A brave space is learning to swim. A safe space is swimming. A safer space is being part of a swim club. Currently, not everyone has access to lessons, flotation devices, or even a pool in which to learn to swim. At the moment, people are playing in the water while others are drowning. Negotiations lack the needed bravery to prevent tragedies at the pool. It was business as usual disguised as diplomacy. It is knowing a lifeguard is on duty and not raising an alarm to protect someone else who desperately needs life-saving support.
In the next few months, leading up to COP30 in Brazil, countries need to collaborate about what people demand from a truly just transition. A safe space has known boundaries, is protected, unconditionally supported, and requires money to be made. A brave space requires poorer countries to be empowered to stand up for 1.5 to stay alive, demands that countries can trust allies, everyone holding strong to national duties, and requires, most of all, the most vulnerable groups to be courageous against wealthier countries.
A brave space requires responsible technology transfer between the Global North and the Global South and across the East and West. Yes, this involves more risk, but that comes from the urgency of the climate crisis, and it’s the only way our social systems can transform for a just transition. It may also be ironic that in centering the most vulnerable, the African continent is a part of the Northern, Southern, Eastern, and Western Hemispheres. Africa additionally has Small Island Developing States like São Tomé and Príncipe, with their special circumstances. Africa embodies the geopolitical compass the world needs presently. Understanding that clean cooking is a fundamental human right, countries should urgently follow through on it, as it opens the conversation for them to use the opportunity for more dialogue to listen to the valorous voices of the most vulnerable when they speak to advocate for gender just solutions.
A brave space is an enabling environment for centering the most vulnerable to develop solutions. Wealthier countries need to do more listening than red-lining. States should stop playing devil’s advocate; in this case, the ‘devil’ is fossil fuels. We left the SB62 conference with a text that will require countries in the months leading up to learn to collaborate beyond business as usual geopolitricks. At SB62, countries did themselves a great disservice by not offering a (brave) space to develop a gender-just work plan for COP30 in Belem. There is space in the United Arab Emirates Just Transition Work Programme to deliver the urgent guidance everyone is desperately hoping for. With brave social dialogue, countries can deliver a safer space for a feminist just transition, so we can all have a safer day at the beach, where everyone who needs one has a flotation device, and no one gets left behind in the rising tide.
Chandelle O’Neil.
They are a Sustainable Energy Engineer and Human Rights Advocate in Trinidad and Tobago. They have their Bachelor of Engineering (with distinction) in Mechanical Engineering from the University of Guelph and worked in process engineering for waste reduction and improving efficiencies. They have worked in human rights advocacy for over 10 years (since they came out) and currently volunteer with CAISO Sex and Gender Justice working on LGBTQ+ community engagement and outreach. They completed their Post-Grad Diploma in Global Leadership, focusing on Regenerative Leadership from the UN Mandated University for Peace. They are also social entrepreneurs with their enterprise, Mawu Energy Services, which supports energy efficiency, sustainable design, and resource management in residential and commercial buildings and properties. Additionally, they are the Caribbean Regional Member with the Youth Climate justice Fund

Zima jest dla ptaków jednym z najbardziej wymagających okresów w roku. Mróz, śnieg i zamarznięta gleba utrudniają dostęp zarówno do pożywienia, jak i do wody. W takich warunkach dokarmianie może pełnić rolę doraźnego wsparcia pod warunkiem, że jest prowadzone w sposób przemyślany i ograniczony w czasie.
Stałe dokarmianie to nie pomoc
W okresach długotrwałych mrozów i oblodzenia ptaki mają realnie ograniczone możliwości samodzielnego zdobycia pokarmu. Dodatkowe źródło energii może wówczas ułatwiać im przetrwanie najtrudniejszych dni. Dokarmianie nie powinno jednak zastępować naturalnych mechanizmów funkcjonowania środowiska ani stawać się praktyką całoroczną.
Problemy pojawiają się wtedy, gdy dokarmianie przestaje być reakcją na trudne warunki pogodowe, a staje się rutyną niezależną od pory roku. Stałe wykładanie pokarmu również wiosną i latem, gdy środowisko naturalne dostarcza nasion i owadów, może prowadzić do zaburzeń naturalnych zachowań żerowych.
Zwiększa się także koncentracja ptaków w jednym miejscu, co sprzyja rozprzestrzenianiu się chorób, zwłaszcza jeśli karmniki nie są regularnie czyszczone. W takich sytuacjach istnieje ryzyko skutków ubocznych.
Zasady odpowiedzialnego dokarmiania
Rozpoczęte dokarmianie ptaków powinno być prowadzone bez przerw przez cały okres mrozów. Ptaki szybko zapamiętują miejsca, w których znajdują stałe źródła pożywienia. W czasie niskich temperatur możliwości znalezienia alternatywnego pokarmu są ograniczone. Nagłe przerwanie dokarmiania w okresie niekorzystnych warunków pogodowych może zwiększać ryzyko śmiertelności, ponieważ ptaki są zmuszone do intensywnego poszukiwania nowych zasobów przy ograniczonej dostępności energii.
Istotny jest także dobór podawanego jedzenia. Zimą najlepiej sprawdzają się pokarmy wysokoenergetyczne, takie jak nasiona oleiste, w tym słonecznik, oraz mieszanki zbóż, np. prosa i owsa. Ptaki chętnie korzystają również z niesolonych orzechów oraz owoców, takich jak jabłka, gruszki czy jarzębina. Należy unikać pieczywa oraz produktów solonych i przetworzonych, które nie dostarczają odpowiednich wartości odżywczych i mogą szkodzić ptakom.
Znaczenie ma także miejsce ustawienia karmnika. Powinien on znajdować się w przestrzeni umożliwiającej ptakom obserwację otoczenia i szybki odlot. Ogranicza to ryzyko ataku drapieżników i zmniejsza poziom stresu.
Nieodłącznym elementem dokarmiania jest dbałość o czystość. Wilgoć, resztki pokarmu i odchody sprzyjają rozwojowi chorób, zwłaszcza gdy z jednego karmnika korzysta wiele ptaków. Woda powinna być wymieniana często, a naczynia czyszczone, aby ograniczyć ryzyko przenoszenia chorób.
Wraz z nadejściem wiosny i poprawą dostępności naturalnego pożywienia dokarmianie należy stopniowo wygaszać. W cieplejszych miesiącach środowisko zapewnia ptakom wystarczającą ilość pokarmu. Dalsze utrzymywanie karmników przestaje być uzasadnione.
Woda zimą: element często pomijany
Choć karmniki są w zimowych miesiącach powszechne, znacznie rzadziej pamięta się o wodzie. Tymczasem zamarznięte kałuże, rowy i zbiorniki sprawiają, że dostęp do niej bywa równie ograniczony jak do pożywienia.
Ptaki mogą spożywać śnieg, jednak nie jest on efektywnym źródłem nawodnienia. Topienie śniegu wiąże się z dużym wydatkiem energetycznym, a energia ta zimą jest szczególnie cenna. Dlatego dostęp do płynnej, niezamarzniętej wody jest dla ptaków korzystniejszy niż poleganie wyłącznie na śniegu.
W praktyce stosuje się rozwiązania, które ograniczają zamarzanie wody. Należą do nich grzane poidła lub specjalne grzałki przeznaczone do poideł dla ptaków. Pomocne bywa także ustawianie poidełek w miejscach nasłonecznionych i osłoniętych od wiatru. Duże znaczenie ma również częsta wymiana wody, zwłaszcza podczas silnych mrozów.
Uważność na przyrodę
Wiele osób zimą decyduje się pomagać ptakom, wystawiając karmniki i poidełka na balkonach, w ogrodach i na osiedlach. Pomoc nie musi być skomplikowana ani czasochłonna. Wystarczą proste zasady i regularność. Zima bywa dobrą okazją, by uważniej przyjrzeć się ptakom żyjącym tuż obok nas.
Dokarmianie może być wsparciem w trudnych momentach, ale nie rozwiązuje problemów, z którymi ptaki mierzą się przez cały rok. Najważniejszym wsparciem pozostaje wzmacnianie lokalnej bioróżnorodności oraz tworzenie i ochrona naturalnych siedlisk, które zapewniają ptakom pożywienie i schronienie niezależnie od pory roku.
Interview with Zuzanna Borowska, in conversation with Artur Wieczorek. A UNFCCC and YOUNGO negotiator on the behind-the-scenes of COP, tokenism, diversity, and hope within climate movements.
You have participated in several meetings of the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) and its Subsidiary Bodies. What did you learn about climate diplomacy from behind the scenes of climate summits?
Above all, I learned that in climate diplomacy nothing is what it seems to be.
In 2018, at the age of 16 and with far more enthusiasm than knowledge, I attended my first climate summit, the COP24 in Katowice. At that time, I thought that the representatives of all the different countries and organizations truly meant what they said and that everyone involved was really there to save the world. Or at least for some more positive purpose than making money. I believed that this was the place where decisions with real impact were made, and that I would soon see the good effects of these decisions in my own life. I desperately wanted to be part of them.
Today, 7 years and over 10 climate summits later, I already know that this is all not that simple. Ambitious declarations, apparent agreement, and logical explanations are just one language of the negotiations – the one that we use when we talk to the media and the general public. There are other languages, too. With your allies, you speak about negotiation tactics, or sometimes indeed manipulation tactics. With other states, you speak about business and money. With observers – about observer participation… Climate negotiations have undoubtedly taught me a lot about the importance of words and how much they can change. I experienced in practice how difficult it may be to talk to numerous different stakeholder groups at once and not get lost in translation between the different negotiation languages. I witnessed how much hard work, skills, and sometimes just mere luck stands behind every single compromise. When we manage to achieve such a compromise, we are always delighted and proud. Like many negotiators, I’m thus often torn between striving to function as well as possible in this system and completely rejecting it.
I have also learned that as a single person I mean absolutely nothing in this complex puzzle, but together we can really mean a lot. When you speak at COP, you never represent yourself only – you represent your delegation. Your impact is measured by how well you can represent it, and by how many people you have behind you who believe in the same things as you and are ready to advocate for them. Your words will be heard by only as many people as will have an interest in hearing them. As a youth representative in the UNFCCC process, it always took me a lot of effort to be heard by anyone, so there was often no more time left to think about the content of my statements. Fortunately, there were always hundreds of young people and other civil society organizations behind me, eager to help whenever it was needed. Even as a negotiator in government delegations, representing underdeveloped countries like Liberia or the Dominican Republic, I had very limited power and arguments. And yet sometimes it was enough that I repeatedly supported my allies and continued to mention one small demand over and over again. When 142 other Parties within the Global South negotiating group did exactly the same and when we managed to reach a common position on the key issues, then it suddenly turned out that we really had the power to change the shape of the conversation. However, as you can easily guess, such unity has not happened often in such a large and diverse group.
Climate negotiations are therefore a story about resilience, about not giving up and trusting each other. It’s a story about moving forward together in a system that does not support us, that is built on historical inequalities and injustices, and that works way too slowly, but it is still the best system we have ever had – because it is the only one.
In your activism, you come across young climate activists from around the world. What have you learned from them?
First of all, that diversity is a value, and not a threat.
This is a message that might seem obvious, yet it is crucially needed in our contemporary world, full of divisions and fear of anything that is different. Politicians that believe in extremist ideologies and corporations that seek endless profits want people to fear each other, to refrain from cooperating, and to argue instead of collectively verifying information and organizing against real threats, not those created by politicians or the media. This is the „divide and conquer” strategy – well-known to all negotiators, especially those from the Global South. If we are constantly trapped in the same bubble, among the same people and the same surroundings, it is much easier to believe stories about someone from another country being dangerous, threatening our own national identity, taking our job, or forcing us to practice a different religion. In fact, we willingly hand over power to a few clever, charismatic leaders and allow ourselves to be divided and pitted against one another.
But if we dare to step outside the bubble, experience another culture, talk to someone from India, Nigeria, Colombia, Congo, or even Russia or China… we discover that people all over the world are just like us. They all need food, shelter, safety, and a little love, and in the vast majority of cases, they don’t want war and evil, even if their leaders do. They all have similar problems. Yet they also have their own unique experiences, completely different from ours – and that’s incredibly valuable. These differences in experience create differences in worldview, knowledge, ideas, and solutions. These differences drive the world forward, and it’s thanks to them that together, across boundaries, we inspire each other and create projects we couldn’t have imagined on our own. For example, I created my foundation and the Open Dialogues on Climate Change initiative together with young people from multiple countries across five different continents. We regularly interact online, once or twice a year we also meet at various international events, and we just talk to each other. We strive to spread the message throughout the world that honest conversation and open dialogue are the best ways to solve our greatest problems and conflicts.
I am also always impressed by the strength of these young people, despite all the adversities and difficult circumstances. People from the Global South are the most positive, energetic, and empathetic people I know. While we in „developed countries” are constantly competing with each other, arguing over trivial matters, and trusting each other less and less, they work hard together and overcome the hardships, without complaining, sharing all their resources, and smiling at each other. They come up with brilliantly simple solutions to the world’s biggest problems, and they do it in harmony with nature and the environment. We can surely learn a great deal from them, and we should finally start doing so.
What does climate justice mean to you?
To me, climate justice means a world where no human on Earth, no matter where they live and who they are, has to worry about their future or run away from home because of the climate crisis. It’s a world where our economic system has undergone a deep transformation and is no longer based on endless growth, thoughtless consumption, and capitalist exploitation. In the world of climate justice, humans live in harmony with nature and treat her with respect, and our education system and job market have been adjusted to uphold climate neutrality. Those who have adequate resources and who have historically contributed most to greenhouse gas emissions are able to assume their responsibilities and meaningfully support those poorest and most vulnerable. In a climate-just world, indigenous peoples, local communities, women, children and youth, persons with disabilities, as well as all minorities and marginalized groups not only have the right to speak, but become the most powerful voices. Conflicts and social issues are solved through participatory and open politics, based on dialogue with all social groups.
All these elements coexisting together constitute a true just transition.
At international climate summits and conferences, you can meet representatives from over 190 countries and hear the voices of climate actors – from young people and indigenous peoples to oil industry lobbyists. Do you feel that all these voices are equally considered?
Of course they are not equally considered. If they were, then the climate negotiations system would work much more efficiently, it would be capable of actually implementing its ambitious objectives and promises, and those breaking their obligations would be held accountable. As we know, the reality is completely different. And it will not get much better, unless the voices of those most affected by the impacts of climate change are considered not only equally, but as a top priority.
The current UN system is working hard to create spaces for dialogue based on equality, and it is improving steadily, but we still have a long way to go. The UNFCCC is one of the most inclusive and participatory parts of this system. It uses mechanisms such as official observer constituencies that give various social groups a formal say in negotiations, consultation processes open to all interested stakeholders, periodic briefings for observers, and free training for young negotiators from developing countries. Other UN agencies could only dream of such solutions. However, these are still only minor improvements that fail to address the core problem – a system built on historical inequalities and perpetuating them over and over again. Formally, all Parties have equal voices, but in reality, a few major players still call the shots. Formally, youth and indigenous peoples have a seat at the table and can exert influence, but in reality, their voices remain in the background. Oil industry lobbyists and countries earning fortunes from fossil fuels (in recent years for example the United Arab Emirates, and later the Russia-friendly Azerbaijan) are taking control of the process and breaking its hard-negotiated rules openly and with nobody’s objection, because almost everyone benefits from it a little, even if they don’t want to admit that.
Climate justice begins with justice within the international decision-making system. The obvious solution in this situation seems to be its reform towards greater openness, participatory and democratic governance with respect for minorities, a structure reflecting the actual distribution of the world’s population, respect for cultural diversity and the knowledge and wisdom of local communities, mechanisms of accountability for deviations from collectively made decisions… Yet, old structures and institutions, built on years of exploitation and injustice dating back to colonial times, are stubbornly defending themselves and will not be changed easily. Nobody wants to give up their power, and any amendment to international treaties requires the consent of those who first created them. In my opinion, however, change is inevitable sooner or later and should have happened many years ago. The sooner humanity recognizes this fact, the greater our chance of overcoming the current crisis, and not only the environmental one.
Roger Hart coined the term „tokenism” to describe situations in which young people are seemingly included in dialogue with decision-makers and have the opportunity to speak at various forums, debates, and conferences, but their opinions are not really taken into account. You are part of YOUNGO (the official Youth Constituency of the UNFCCC). Do you feel that your participation in the negotiations is real and that young people’s voices are considered, or is this rather a form of tokenism?
That definitely depends on the context and the specific situation. I have participated in events and conversations where youth were truly treated equally and with respect, and their opinions were valued by highest-level decision-makers. I’ve also participated in those where young people were promised real influence, but ended up just taking photos and shaking hands. The former were often the most inspiring moments of our lives. The latter clipped our wings and left us feeling like we wasted time. Way more than once, I’ve sat at a table in a beautiful hall, surrounded by heads of state and cameras, at an „important meeting with youth.” I sat there and smiled and that was it – as there was no time on the agenda for anyone other than the heads of state to speak or ask a question.
Tokenism certainly exists, and it’s not diminishing, but it’s increasingly hidden. We often don’t even realize ourselves when we fall victim to it. For a young activist, especially one without international experience, a mere invitation to a conference or a meeting with decision-makers is already a huge honor. In fear of losing the opportunity, they accept every invitation without considering what the next steps will be. In fact, young people are rarely informed of any next steps at all, and the possibility of long-term involvement remains elusive. They are usually invited when someone can profit from inviting them. They fall for the magic of political performance and learn to say not what they really want to say, but what needs to be said for them to be invited to the next meeting. When they do get the chance to make a meaningful impact, they are often unprepared because no one warned them or gave them the space to prepare. So they repeat generic slogans, and the media and politicians reinforce the belief that there is no point in talking to youth. The cycle continues.
However, young people still bring us some major reasons to be optimistic. They have their own ways of dealing with tokenism and they are getting better and better at it. YOUNGO could be one good example of that trend. It is a completely grassroots and independent movement in which we create spaces for real influence ourselves, not waiting for anyone’s invitation. We learn climate diplomacy and advocacy strategies ourselves, through our own lived experiences and those of others. We organize our own events and debates, where we are the ones to decide who should be invited. Months before each climate summit, we prepare our strategies. We write our own speeches together, we propose changes to international agreements, we attend negotiation sessions, and take the floor. No one pays us for this. We don’t just operate in opposition, and our actions are not limited to protests and demands. We aim to understand all points of view, ensure that our statements have substance, build bridges across divisions, and create the most genuine, inclusive dialogue spaces. This is beautiful, and it gives us hope. And it can change the world, but that would require resources and good will, not only on the part of young activists, but of the entire system.
You began your activism journey as a member of the Fridays for Future Youth Climate Strike movement. Do you think that the street protest format has already run its course? What direction should the climate movement take now? What opportunities do you think activists have to make the greatest impact?
I wouldn’t exactly say that street protests have run their course – rather, their format is more short-term, requiring the right political climate, media attention, and the involvement of the right people. Street protests are the most basic form of democratic opposition, and they can bring very good results, especially when accompanied by other forms of action. The Youth Climate Strike played a very important role in its time, both in Poland and globally. It attracted attention, sparked public interest, and made climate change a „popular” issue, so much that it became a regular topic of conversation even beyond the activist circles. This led to quite a few real changes for the better, especially at the local level. In 2019, when climate strikes were reaching the peaks of their visibility, it was much easier to receive funding for a project about climate or to organize a debate about it with local and national decision-makers. Today, we mainly talk about fears of poverty and war, defense spending, and the economic crisis, and we tend to discuss energy rather in the context of threats stemming from Europe’s dependence on Russian gas. The political situation has changed, and climate has receded into the background as a „less dangerous,” more distant issue… At the same time, the period of natural interest in the phenomenon of climate protests slowly started to end, the movement began to decline, and its members sought other ways to exert influence. The Youth Climate Strike was not really at fault here.
There is no doubt, however, that the climate movement needs new forms of action and communication if it wants to maintain its impact. Personally, from the very beginning of my social activism, I have always believed more in dialogue and conversation than in protests and shouting. I still think that while cooperation across divisions is not an easy path, it is the only path towards addressing problems like the climate crisis, which no longer respect human-made divisions of the world into countries or societies. We should listen to each other better and seek a common language. We should not follow the voices telling us that war is necessary, but rather teach peace and respect for other human beings and for the Earth. We should speak up as much as possible, not only to other activists, but to everyone around us.
While this may sound surprising, my most important advice for the climate movement is: we must have hope. We must create a more positive narrative that motivates people to act and change for the better. We must move forward together, not separately, organize ourselves into ever-larger groups instead of fragmenting into thousands of small, independent organizations. We must show that our work is effective, that there is room for everyone in our movement, and that it brings not only losses but also benefits. There is already enough fear and bad news around us. And it is precisely this hope, of which there is less and less in our world, that allows us not to give up, to rise after failures and continue walking with new strength, to come up with new ideas and make them come true. We won’t change the world if we just sit and cry that we will never succeed. If we get up and try, we might not succeed either. But there will be at least a little spark of hope that we might succeed. And that spark of hope can sometimes change everything.
[a] UNFCCC (the United Nations Framework Convention on Climate Change) is a key international treaty adopted in 1992, which established the framework for global cooperation to reduce greenhouse gas emissions and prevent dangerous climate change. It serves as the foundation for subsequent agreements such as the Kyoto Protocol and the Paris Agreement, and it organizes the annual Conferences of the Parties (COP).

Zuzanna Borowska
Zuzanna Borowska
A social activist and environmental advocate, dedicated to the values of dialogue, sustainability, and justice. A 2024 graduate of Political Science at the University of Amsterdam, with a specialization in International Relations. Current student of International Economic and Political Studies at the Charles University in Prague. Founder and President of the Open Dialogues International Foundation – a global non-profit organization supporting intercultural dialogue and community action. Main coordinator of all five editions of the Foundation’s flagship project, the Open Dialogues on Climate Change. Member of the third cohort of the United Nations Secretary General’s Youth Advisory Group on Climate Change, serving in 2025 and 2026. A Climate Negotiator representing the Global South, youth, and civil society in the United Nations Framework Convention on Climate Change since 2018, participant of more than 10 UNFCCC negotiating sessions. Lead Negotiator on Just Transition for the Republic of Liberia in 2023, Just Transition and Response Measures Negotiator for the Dominican Republic in 2024. Active Member and former Contact Point on Action for Climate Empowerment and Just Transition in YOUNGO – the Youth Constituency of the UNFCCC. Head Organizer of the first two editions of the Polish Local Conference of Youth (LCOY Poland) in 2019 and 2021. European Climate Pact Ambassador since 2022.

Monika: Dominiko, jesteś artystką, a ja naukowczynią społeczną – porozmawiajmy o sztuce I przyrodzie. Nie w sensie teorii czy historii sztuki przedstawiającej naturę, ale o stanie świadomości, komunikowanym przez naturę wyobrażaną przez sztukę. Socjolog Hartmut Rosa pisze o rezonansie, czyli o szczególnej właściwości relacji człowieka ze światem. Jest to niejednoznaczny, nieliniowy sposób tworzenia więzi między istotami i rzeczami, które mogą być bliskie lub odległe. Rezonans sprawia, że uczestniczący w nim w zasadniczy sposób zmieniają się wzajemnie. Świat w ten sposób „mówi” do nas i słuchanie go sprawia, że pojawiają się doświadczenia nadające i tworzące sens. Nie da się go kupić, spowodować, wyprodukować, zaplanować – ale też nie jest przypadkiem, nie wydarza się mimo woli. Udział w nim wymaga dyscypliny, cierpliwości i świadomości. Dzięki rezonansowi możliwa jest regeneracja społeczeństw ludzkich. Jednym z potężnych nośników rezonansu jest sztuka. Dlatego nie jest to działalność czysto pięknoduchowska, lecz coś, co ma praktyczną moc generowania nowej energii.
Dominika: Na przełomie XI i XII wieku w Chinach żył dość nietypowy artysta, zajmujący się głównie tradycyjnym malarstwem Huaniaohua czyli obrazami ptaków i kwiatów. Ten rodzaj malarstwa był zapoczątkowany w Chinach w VII wieku a następnie rozprzestrzenił się w dalekiej Azji, natomiast artysta który mnie ciekawi nazywał się Huizong Song i był również ósmym cesarzem dynastii Song. Dziś jeden z najbardziej cenionych artystów chińskich, straszna klapa jako polityk.
Huaniaohua, jest fascynującym zjawiskiem po części dlatego, że stało się tak popularne na ogromnym obszarze ale też i na przestrzeni wieków – trzynaście stuleci malowania wron, wróbli, srok, żurawi, gołębi, kosów, gęsi… kwiatów śliwy, róż, irysów. Huizong uciekał od odpowiedzialności w stosunku do swoich rodaków, ale i musiał czuć wielki pociąg do współgrania z naturą, do tego rodzaju poezji, którym jest stan tworzenia. Jego zwój ‘Zięby i Bambus’ jest nadzwyczaj piękny, delikatny, prawie kruchy – jak takie mikro epizody z ptasiego życia które w mgnieniu oka znikają. Natomiast po bokach samego obrazu są liczne pieczęcie kolektorów, a sam zwój posiada inskrypcję, zapewne jednego z właścicieli, w której autor opiewa genialnego artystę i szczęście jakie spotkało ‘nic nie znaczące ptaki’ które stały się tematem obrazu. I tak wątki władzy zakradają się do tego niezwykłego dzieła. Mimo to, obraz nie przestaje być zapisem spotkania artysty z naturą, nie przestaje cieszyć. Wydaje mi się że sztuka może być czymś co nawiedza artystę, cóż, nawiedza każdego kto ją widzi. To co mówi obraz, może być czymś zupełnie odwrotnym od tego co mówi kontekst, a jednak te rzeczywistości mogą współistnieć.
M: Pięknie to sformułowałaś i wspaniale pasuje do tematu, jakim są ptaki! Bo one nawiedzają nas przecież. A poprzez artystów nawiedzają nas w sposób szczególny, bo przynoszą jakieś dodatkowe wieści z zaświatów, prawieków czy świata władzy, tak jak w przypadku cesarskiego dzieła o którym piszesz. Przecudne zięby – one naprawdę chyba się zakradły do świata władzy, który, moim zdaniem, miał ogromne szczęście, że spotkał te ptaki – nic nie znaczące w kontekście władzy, niewinne.
Ja mam zupełnie inny przykład, ale też pokazujący zakradanie się znaczeń przenoszonych przez ptaki. Karolina Matyjaszkowicz, która maluje motywy inspirowane kulturą ludową regionu łowickiego, gdzie się wychowała i gdzie mieszka, często maluje ludowe zaświaty, postaci z legend, z pogranicza rzeczywistości materialnych i wyobraźni. Bywają to ptaki niesamowite, pół-ptaki pół-postaci ludzkie, ptaki bajkowe, bażanty, gołąbki, łowickie pelikany – uwielbiam wszystkie. Moja pochodząca z Łowicza babcia Weronika opowiadała mi w dzieciństwie bajki zamieszkane przez takie ptaki. Ale Karolina maluje też ptactwo domowe, przez mieszczuchów często uważane za niezbyt inteligentne albo co najmniej strasznie zwykłe, banalne. Kurki i kogutki Matyjaszkowicz są jednocześnie zwykłe jak i niesamowite. Dwa kogutki walczą ze sobą któremu dostanie się tłusty czort w charakterze smakołyku. Kurki i kogutki tańczą wokół rajskiego drzewa, towarzyszą boginkom na ukwieconych łąkach… Tak, zdecydowanie – różne rzeczywistości mogą współistnieć dzięki ptakom w sztuce!
D: Na Karolinę Matyjaszkowicz patrzyłam dosłownie kilka dni temu, i też pomyślałam o niej w kontekście ptaków! Przedziwna przestrzeń w jej obrazach. Tam jest olbrzymie bogactwo, a mit i wyobraźnia mają w tej różnorodności żywotność, są materialne. Matyjaszkowicz też mówi o tym że te ‘zaświaty’ mają źródło w opowieściach jej babci. Na mnie też babcia miała ogromny wpływ, jej opowieści na moją wyobraźnie. Właściwie to ona ją ukształtowała, dała mi rytm do którego aspiruje. Natomiast dziadek artysty o imieniu Xavi Bou, ukształtował jego wrażliwość niezapomnianymi długimi spacerami. Patrząc na sikorki skaczące po gałązkach sosny za moim oknem, wydały mi się one takimi migającymi żółtymi gwiazdkami. Dlatego pomyślałam że ruch jest centralny u ptaków. Xavi Bou wypracował sobie bardzo ciekawą technikę fotograficzną w której ten ruch pokazuje. Kształt ptaka właściwie znika, a pojawia się kształt ruchu. To ciekawe w kontekście ‘Rytmu Życia’ Kępińskiego, który opowiada o tym jak lubimy unieruchamiać naturę po to aby ją zbadać, a jednak życie, aby było życiem, musi być ruchem, zmianą, rytmem. To bardzo lubię w ‘Ornitographies’ Xavi Bou, ale i w zdjęciach i rzeźbach ptaków jego poprzednika, Etienne-Jules Mareya. I to nawiedzanie ptaków i ich punkt widzenia też jest bardzo ciekawy, ale jeszcze się z tym pomarynuje.

Cesarz Huizong, Zięby i Bambus (detal), , Chiny, wczesny wiek XII, zwój: jedwab
M: Wspaniałe! Nie znałam tych prac. Ruch ptaków bardzo do mnie przemawia! Moja babcia bardzo lubiła nabożeństwa majowe – mówiła, że są szczególnie piękne. Wszyscy zbierają się wokół tymczasowego ołtarza na zewnątrz. Figurka Matki Boskiej ozdobiona jest kwiatami. Zwłaszcza w jej rodzimym łowickiem te dekoracje są szczególnie kolorowe. Mówiła wtedy, że jest tak pięknie, że przylatują ptaki. To kojarzy mi się z obrazem Guercina przedstawiającym Madonnę z Dzieciątkiem. Na wskazującym palcu Marii przysiadł wróbelek. Obie postaci patrzą z uwagą na małego ptaszka, który patrzy na nich równie uważnie. Jest sporo takich wyobrażeń w sztuce Renesansu, ale także współcześnie – na przykład u François Peltier Madonnę otaczają zimorodki. Te ptaszki są stacjonarne, “Twoje” są przedstawione w locie. Nie znałam wcześniej tej sztuki z dynamicznymi ptakami. Jednak na tych “moich”, maryjnych widać wyraźnie, że ptaki przysiadły tam chwilowo, z bardzo szczególnej okazji – i tak okazja rodzi nadzwyczajne zaufanie i radość, co się sumuje w jakiś nieliniowy sposób do nadziei. Tak jak babcia mówiła: jest tak pięknie, że przylatują ptaki.
D: Genialny Guercino, wbił mnie w fotel. Intymność i kruchość sceny, ciekawość dziecka i bliskość pomiędzy postaciami są żywe, ja mam wrażenie że taka czułość i spokój mogą być meritum życia. Jednak po pewnym czasie patrzenia i czytania o obrazie, natrafiłam na dosyć smutny szczegół – delikatny, prawie niewidoczny, sznureczek biegnący od nóżki wróbelka do rączki dziecka. Okazuje się że w tamtym czasie trzymanie w domu małych ptaszków jako zwierząt domowych było popularne, szczególnie szczygłów, i ten motyw ze sznureczkiem powtarza się. Natomiast nie jest to reguła: jest taki obraz Martina Schongauera ‘Madonna w Ogrodzie Różanym’ z 1473r – i on mi bardzo przypomina historie Twojej babci, ‘jest tak pięknie, że przylatują ptaki’. Choć cierpienie jest tam zapowiedziane i symbolicznie i przez wyrazy twarzy Madonny i dzieciątka, to ten moment bycia razem jest enklawą, jest pełen miłości, obecność ptaków mówi o jego łagodności i o szczególności tej okazji… ‘Okazja rodzi nadzwyczajne zaufanie i radość’. Takie momenty, które jak ziarna, potem przez lata kiełkują nadzieją. To jak mocno żyją w nas te chwile z naszymi babciami – dobro, piękno i zaufanie, bliskość. Taka chwila może stać się centrum całego życiorysu. Twoje połączenie zaufania z nadzieją zaskoczyło mnie ale masz absolutnie rację. A więc siejemy nadzieję przez zaufanie… No właśnie, a przecież gołębica z gałązką oliwną niesie nadzieję, ziarno zaufania… Patrzę na Gołębice Picassa. Znowu nawiedza nas ptak… I mam do Ciebie pytanie, czy ptak, który stał się symbolem może jeszcze rezonować? Czy być może jest już jednostką zbyt zamkniętą? To znaczy, czy można naprawdę zobaczyć, poczuć zwierzę lub jakąkolwiek istotę, jeśli na pierwszym planie pojawia się jej symbolika, czy jest tam miejsce na słuchanie?
M: Dobre pytanie! Bez łatwej odpowiedzi. Z jednej strony wszystko, co jest banalizowane, powielane, sprzedawane, traci moc rezonansu. Z drugiej strony, niektóre obrazy mają korzenie sięgające głęboko, aż do archetypicznych źródeł. Ich moc jest niewyczerpywalna. Tak dzieje się chyba z Gołębicą, którą zostawił nam Picasso, ale która przecież przyleciała z góry Ararat, ba, znad Jordanu i z Wieczernika. Przypomina nam o tym, że łaska jest możliwa, że drzewa oliwkowe niosą życie, że pokój to podarunek od samego Boga i że każdy człowiek może znaleźć swój język nie budując niebotyczne wieże, ale siedząc wokół wspólnego stołu.
Niedawno w rozmowie o utraconych marzeniach przyjaciel przywołał inny ptasi symbol – Feniksa. Pojawia się, także archetypicznie, w różnych postaciach – jako żar-ptica, simurg… Uwielbiam, go w wierszach sufich, na przykład u Faridoddina Attara, o tym jak ptaki poszukiwały mitycznego simurga i odkryły “przy okazji” oświecenie. Do tego wiersza nawiązuje stary obraz przedstawiający ptaki i zwierzęta wirujące wokół górzystego zielonego kształtu. Jak dla mnie – to antidotum na Wieżę Babel.
D: Bardzo mi przez tą naszą wymianę przenikają wątki przekraczania światów, wymiarów, ptaki, które podróżują pomiędzy, przynoszą pokój, zakradają się do różnorodnych światów, stają się świadkami, przybywają jakby na uroczystość. Przekraczają też czas, niosąc ze sobą archetypy. Jest taka praca, która wydarzyła się tylko kilka razy w Nowym Jorku i w Londynie – ‘Flight by Night’ Duka Riley’a, praca która w Londyńskiej odsłonie, w której ją widziałam, upamiętniała gołębie pocztowe pierwszej wojny światowej. Był to performans, który wydarzył się w moim sąsiedztwie w Thamesmead. Poszłam tam na skróty, przez dawne pole golfowe, obok wiktoriańskiej oczyszczalni ścieków. To miejsce było szczególnie dla mnie ukochane, nazwałyśmy je z koleżankami ‘Arkadia’, bo pasały się na nim konie, wyglądało trochę nadludzko, i nie istniało w google maps. Przeszłam więc przez Arkadię zarośniętą polną ścieżką, w tle słysząc ‘Boatman’s Call’ Nicka Cave’a, jeden z moich ulubionych albumów lat nastoletnich, który grano przed performansem. I tam, zaraz po zachodzie słońca, przed starym gołębnikiem, na łące nad Tamizą, patrzyłam na bandy gołębi które zamiast wiadomości nosiły na nóżkach małe światełka. Ich ruch, jak latające galaktyki, dał niebu dynamikę, trójwymiarowość; dźwięki chorągwi i gwizdków nawoływaczy hipnotyzowały. Uderzyła mnie ich wzajemna relacja, synergia, współdziałanie; taki ruch próbowaliśmy naśladować na studiach z performansu. Trzeba stracić wstydliwość, poczucie ego, poczucie, że jest się oddzielnym od grupy, że jest się widzianym. Fantazja, swoboda, elegancja i wspólnota w tym ruchu gołębi zafascynowały mnie.
M: Piękna opowieść, dziękuję za nią! Tak, ptaki jako istoty przenikające między wymiarami świata… Zresztą w buddyzmie tybetańskim czasami widzi się w ptakach dakinie. Być może nawet każdy ptak jest dakinią. Dakinie to istoty niosące żeńską energię stworzenia. Można z nimi rozmawiać pod postacią ptaków. Analogicznie energie Stwórcy przenoszone są między poziomami stworzenia przez judeo-chrześcijańskich archetypicznych aniołów, które w starej ikonografii bywały przedstawiane jako istoty podobne do ptaków. Przemawiają do mnie średniowieczne rysunki przedstawiające przycupnięte po ptasiemu postaci, podobne do jaskółek, tylko bardziej kolorowe.
D: Jeden z moich ulubionych cytatów o sztuce:
[Artists] are driven to lessen the burden of the unbearable disparity between their conscious and unconscious minds, and so to achieve peace. When they make art, their non-rational synthesis has the power to bring us peace.
– autorstwa Davida Mameta z fantastycznej książki ‘Three Uses of The Knife’…
Myślę czy pokój to jakaś integracja wymiarów… ptak, który przynosi pokój jest materialnym łącznikiem, jego lot przekłuwa światy i zszywa je ze sobą jakby nicią, tak jak robi to umysł u Leonarda Cohena…
Obrazy:
1) Cesarz Huizong, Zięby i Bambus (detal), , Chiny, wczesny wiek XII, zwój: jedwab
2) Karolina Matyjaszkowicz, Walka o Czorta, 2013, akryl, płyta, 69×122 cm
„Do ostatniej kropli” (Until the Last Drop) to pełnometrażowy dokument o narastającym kryzysie wodnym i o kosztach niszczenia rzek „w imię postępu”. Film łączy perspektywę globalną z konkretnymi historiami miejsc i ludzi, pokazując, że spór o wodę jest jednocześnie sporem o bezpieczeństwo, zdrowie, lokalną tożsamość i przyszłość ekosystemów. Zdjęcia do tej opowieści o rzekach i ludziach oraz o ich wzajemnym powiązaniu realizowano m.in. w Kanadzie, Włoszech, Albanii, Polsce, Holandii i Szwajcarii.

Kadr z filmu „Do ostatniej kropli”
Wątek rzek jest prowadzony przez kilka kluczowych przykładów. Historie rzek: Odry, Sarno we Włoszech, Vjosy w Albanii i Magpie w Kanadzie pokazują różne mechanizmy degradacji rzek – od presji infrastrukturalnej, przez skutki wieloletnich zanieczyszczeń, po konflikty wokół sposobu zarządzania rzeką – oraz różne formy społecznego oporu. Ten dokument to film drogi: narrator spotyka po drodze kolejnych bohaterów – naukowców, artystów, polityków i lokalnych liderów – a z ich perspektywy poznajemy historie walki o czyste, zdrowe rzeki i o to, by decyzje podejmowane ponad lokalnymi społecznościami nie niszczyły zasobów wody i środowiska, w którym żyją i od którego są zależni. Ważne jest też zaplecze merytoryczne filmu. Reżyserką jest Ewa Ewart – znana dokumentalistka z wieloletnim doświadczeniem zdobytym m.in. w BBC – która nie boi się podejmować najtrudniejszych tematów. Współautorem scenariusza jest Piotr Nieznański, od lat działający na rzecz ochrony i renaturyzacji rzek w Polsce. Ten kontekst wyjaśnia, dlaczego w filmie – obok przejmujących obrazów i emocji – tak wyraźnie pojawia się perspektywa odpowiedzialności publicznej, oddolnej mobilizacji i potrzebnych zmian systemowych.
Jednocześnie nie jest to wyłącznie film o zagrożeniach. Równie ważna jest narracja nadziei: o ludziach, którzy nie poddają się, znajdują obywatelską odwagę i podejmują oddolne działania. Dokument pokazuje sprawczość jednostek i siłę współpracy – od mobilizacji społecznej i budowania partnerstw, po presję na instytucje publiczne oraz poszukiwanie nowych ram ochrony prawnej rzek. Dzięki temu film zostawia widza nie tylko z diagnozą, ale też z poczuciem, że zmiana jest możliwa.

Kadr z filmu „Do ostatniej kropli”
Ta perspektywa wpłynęła na społeczne „drugie życie” filmu. „Do ostatniej kropli” jest wyświetlany podczas spotkań edukacyjnych i debat, w kinach i świetlicach wiejskich, a także w ramach akcji obywatelskich. W Polsce pokazy towarzyszyły m.in. wydarzeniom związanym ze zbiórką podpisów pod obywatelską inicjatywą ustawodawczą dotyczącą uznania osobowości prawnej Odry i podczas flisu Wisłą z Krakowa do Gdańska. W naturalny sposób stał się też impulsem dla edukacji o wodzie – przyczynił się do zainicjowania programu sprawczej edukacji o zasobach wodnych, który po dwuletnim pilotażu Fundacja Code For Green skaluje obecnie w Polsce.
„Do ostatniej kropli” –w ostatnich dwóch latach zdobył wiele międzynarodowych nagród i wyróżnień, w tym m.in.:
- Nagroda Specjalna Księcia Rainiera III – Monte Carlo Television Festival (2023)
- US International Awards – Gold Award (2023)
- Deauville Green Awards – główna nagroda w kategorii dotyczącej ochrony mórz i ekosystemów (2023)
- BNP Paribas Green Film Festival – Grand Prix oraz Najlepszy Film Polski (2023)
- World Media Festival (Hamburg) – trzy nagrody, w tym Grand Prix (2024)
- Hot Springs International Women Film Festival – najlepszy dokument (2024)
- New York Polish Film Festival – najlepszy dokument (2024)
- World Water Film Festival (New York) – najlepszy dokument (2024)
Film można obejrzeć w niezależnej galerii filmowej Ewy Ewart: https://offplay.pl/
Ścieżka dźwiękowa filmu (skomponowana przez Szymona Nidzworskiego) jest dostępna na Spotify.
Trailer filmu: DO OSTATNIEJ KROPLI TRAILER:
Wywiad z Zuzanną Borowską, z którą rozmawia Artur Wieczorek. Negocjatorka UNFCCC i YOUNGO o kuluarach COP, tokenizmie, różnorodności i nadziei w ruchach klimatycznych
Uczestniczyłaś w kilku szczytach klimatycznych ONZ i sesjach organów pomocniczych UNFCCC (Ramowej Konwencji ONZ ws. Zmian Klimatu) w Bonn. Czego o dyplomacji klimatycznej nauczyłaś się „w kuluarach” szczytów klimatycznych?
Przede wszystkim nauczyłam się tego, że w dyplomacji klimatycznej nic nie jest tym, czym się wydaje.
Kiedy w 2018 roku, mając 16 lat i znacznie więcej zapału niż wiedzy, brałam udział w swoim pierwszym szczycie klimatycznym COP24 w Katowicach, myślałam, że przedstawiciele poszczególnych państw i organizacji naprawdę mają na myśli to, co mówią i że wszyscy uczestnicy tego zamieszania są tam po to, aby ratować świat. Albo przynajmniej w jakimś bardziej pozytywnym celu niż zarabianie pieniędzy. Wierzyłam, że w tym miejscu zapadają decyzje o realnym wpływie, których efekty zobaczę już niedługo w swoim życiu. Bardzo chciałam stać się ich częścią.
Dzisiaj, 7 lat i ponad 10 szczytów klimatycznych później, wiem już, że to wszystko nie jest takie proste. Ambitne deklaracje, pozorna zgoda i logiczne wyjaśnienia to tylko jeden z języków negocjacji – ten, którym mówimy do mediów i szerszej publiczności. Są też inne języki. Ze swoimi sojusznikami rozmawia się o taktykach negocjacji, a czasem manipulacji. Z innymi państwami rozmawia się o interesach i pieniądzach. Z obserwatorami o partycypacji obserwatorów… Niewątpliwie negocjacje klimatyczne nauczyły mnie, jak ważne są słowa i jak wiele mogą zmienić. Doświadczyłam w praktyce, jak trudno jest mówić do różnych odbiorców i nie pogubić się w tłumaczeniu między poszczególnymi językami. Przekonałam się, jak wiele ciężkiej pracy, umiejętności, a czasem zwykłego szczęścia stoi za każdym kompromisem. Kiedy uda się taki kompromis osiągnąć, to zawsze jesteśmy zachwyceni i naprawdę dumni. Jak wielu negocjatorów, często jestem rozdarta między dążeniem do funkcjonowania jak najlepiej w tym systemie a całkowitym odrzuceniem go.
Nauczyłam się również, że sama nie znaczę w tej skomplikowanej układance zupełnie nic, jednak razem możemy znaczyć naprawdę wiele. Kiedy mówisz coś na COPie, nigdy nie reprezentujesz sam siebie – reprezentujesz swoją delegację, a miarą twojego wpływu jest to, jak dobrze potrafisz ją reprezentować i ile stoi za tobą osób, które wierzą w to samo co ty i są w stanie o to walczyć. Twoje słowa zostaną usłyszane tylko przez tyle osób, ile ma interes w tym, żeby je usłyszeć. Jako reprezentantka młodzieży w UNFCCC[a], musiałam bardzo się postarać, aby ktoś mnie usłyszał, a na przemyślenie treści moich wypowiedzi często nie starczało już czasu i energii. Zawsze jednak miałam za sobą setki młodych ludzi i innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które przychodziły z pomocą w potrzebie. Nawet już jako negocjatorka w rządowych delegacjach, reprezentując słabo rozwinięte kraje, takie jak Liberia i Republika Dominikany, nie miałam silnej pozycji ani wielu argumentów. A jednak czasem wystarczyło, żebym konsekwentnie wspierała moich sojuszników i wspominała wciąż od nowa o jednej małej rzeczy. Kiedy 142 inne państwa skupione w grupie negocjacyjnej Globalnego Południa robiły dokładnie to samo i kiedy udało nam się wypracować wspólne stanowisko w najważniejszych sprawach, to nagle okazywało się, że naprawdę potrafimy zmienić przebieg rozmów. Jak jednak nietrudno się domyślić, taka jedność nie zdarzała nam się często w tak wielkiej i zróżnicowanej grupie.
Negocjacje klimatyczne to zatem opowieść o wytrwałości, niepoddawaniu się i zaufaniu do siebie nawzajem. O tym, jak wspólnie iść dalej w systemie, który nas nie wspiera, który jest zbudowany na historycznych nierównościach i niesprawiedliwości, który działa zdecydowanie za wolno, ale wciąż jest najlepszym systemem, jaki mamy – bo jedynym.
W swojej działalności aktywistycznej stykasz się z młodymi aktywistami i aktywistkami klimatycznymi z całego świata. Czego się od nich nauczyłaś?
Przede wszystkim tego, że różnorodność jest wartością, a nie zagrożeniem.
To przekaz, który może wydawać się oczywisty, a jednak jest niezwykle potrzebny w naszym dzisiejszym świecie, pełnym podziałów i strachu przed tym, co inne. Politykom wyznającym skrajne ideologie oraz korporacjom dążącym do niekończącego się zysku zależy na tym, aby ludzie bali się siebie nawzajem, nie współpracowali ze sobą, nie buntowali się, kłócili się zamiast wspólnie weryfikować informacje i organizować się przeciwko tym prawdziwym zagrożeniom, a nie tym wykreowanym przez polityków czy media. To strategia “divide and conquer” – dobrze znana z codzienności wszystkim negocjatorom, zwłaszcza tym z Globalnego Południa. Jeśli jesteśmy zamknięci ciągle w tej samej bańce, wśród tych samych ludzi i tego samego otoczenia, to o wiele łatwiej jest uwierzyć w historie o tym, że osoba z innego kraju może być niebezpieczna, zagraża naszej własnej tożsamości narodowej, albo że zabierze nam pracę czy zmusi do wyznawania innej religii. Właściwie dobrowolnie oddajemy władzę nad sobą kilku sprytnym, charyzmatycznym liderom i pozwalamy się podzielić i skłócić ze sobą nawzajem.
Jeśli jednak odważymy się wyjść z naszej bańki, poznać inną kulturę, porozmawiać z kimś z Indii, Nigerii, Kolumbii, Konga, a nawet Rosji czy Chin… okazuje się, że na całym świecie są tacy sami ludzie jak my. Wszyscy potrzebują jedzenia, schronienia, bezpieczeństwa i trochę miłości, i w znacznej większości przypadków nie chcą wojny i zła, nawet jeśli chcą tego ich przywódcy. Wszyscy mają podobne problemy. A jednak mają też swoje wyjątkowe doświadczenia, zupełnie inne od naszych – i to jest niezwykle cenne. Dzięki tej różnicy doświadczeń powstają różnice w spojrzeniu na świat, wiedzy, pomysłach i rozwiązaniach. Te różnice popychają świat do przodu i to dzięki nim wspólnie, ponad podziałami inspirujemy się i tworzymy projekty, których sami nawet byśmy nie wymyślili. Swoją fundację oraz inicjatywę Open Dialogues on Climate Change zbudowałam wspólnie z młodymi ludźmi z kilkudziesięciu krajów na pięciu różnych kontynentach. Spotykamy się regularnie na spotkaniach online, a raz lub dwa razy w roku na międzynarodowych wydarzeniach, i po prostu ze sobą rozmawiamy. Staramy się nieść przez świat przesłanie, że to właśnie szczera rozmowa i otwarty dialog są najlepszymi sposobami na rozwiązanie naszych największych problemów i konfliktów.
Zawsze jestem też pod wrażeniem siły tych młodych ludzi, pomimo wszystkich przeciwności i trudnych okoliczności. Właśnie osoby z Globalnego Południa to najbardziej pozytywne, pełne energii i empatii osoby, jakie znam. Kiedy my w “rozwiniętych krajach” wciąż rywalizujemy ze sobą, kłócimy się o błahostki i coraz mniej sobie ufamy, oni wspólnie ciężko pracują i pokonują przeciwności, nie skarżąc się, dzieląc się wszelkimi zasobami i uśmiechając się do siebie nawzajem. Wymyślają genialnie proste rozwiązania największych globalnych problemów i robią to w zgodzie z przyrodą i otoczeniem. Nauczyć się od nich możemy naprawdę wiele i powinniśmy w końcu zacząć to robić.
Czym dla Ciebie jest sprawiedliwość klimatyczna?
Sprawiedliwość klimatyczna to dla mnie taki świat, w którym żaden człowiek na Ziemi, niezależnie od tego gdzie mieszka i kim jest, nie musi bać się o swoją przyszłość ani uciekać z domu przed kryzysem klimatycznym. To świat, w którym nasz system gospodarczy przeszedł głęboką transformację i już nie opiera się na nieskończonym wzroście, bezmyślnej konsumpcji i kapitalistycznym wyzysku. W świecie sprawiedliwości klimatycznej ludzie żyją w harmonii z przyrodą i z szacunkiem do niej, a nasze systemy edukacji i rynek pracy zostały dostosowane do neutralności klimatycznej. Ci, którzy posiadają odpowiednie zasoby i mają swój udział w historycznej odpowiedzialności za emisje gazów cieplarnianych potrafią przyznać się do tej odpowiedzialności i naprawdę wspierać tych najbiedniejszych i najbardziej pokrzywdzonych. W świecie sprawiedliwym klimatycznie ludy rdzenne, lokalne społeczności, kobiety, dzieci i młodzież, osoby niepełnosprawne oraz wszelkie mniejszości i zmarginalizowane grupy nie tylko mają prawo głosu, ale są najważniejszymi głosami w swojej sprawie. Konflikty i problemy społeczne rozwiązuje się poprzez partycypacyjną i otwartą politykę, opartą na dialogu ze wszystkimi grupami społecznymi.
Wszystkie te elementy współistniejące razem oznaczają prawdziwą sprawiedliwą transformację.
Na międzynarodowych szczytach i konferencjach klimatycznych można spotkać reprezentantów i reprezentantki ponad 190 krajów i usłyszeć głosy aktorów społeczeństwa klimatycznego – od młodzieży, przez przedstawicieli ludów rdzennych po lobbystów sektora paliwowego. Czy masz poczucie, że wszystkie te głosy są w równym stopniu brane pod uwagę?
Oczywiście, że nie są brane pod uwagę w równym stopniu. Gdyby były, to system negocjacji klimatycznych działałby o wiele lepiej i byłby w stanie rzeczywiście realizować swoje ambitne cele i obietnice, a ci, którzy łamią swoje zobowiązania, zostaliby pociągnięci do odpowiedzialności. Jak wiemy, jest zupełnie inaczej. I nie będzie o wiele lepiej, dopóki głosy tych najbardziej dotkniętych skutkami zmian klimatu nie zostaną potraktowane nie tylko równo, ale priorytetowo.
Obecny system ONZ bardzo stara się tworzyć przestrzenie do dialogu oparte na równości i idzie mu to coraz lepiej, jednak przed nami wciąż daleka droga. UNFCCC to jedna z najbardziej inkluzywnych i partycypacyjnych części tego systemu. Istnieją w niej takie mechanizmy jak oficjalne przedstawicielstwa różnych grup społecznych z oficjalnym prawem głosu w negocjacjach, otwarte dla wszystkich zainteresowanych podmiotów procesy konsultacyjne, cykliczne spotkania informacyjne dla obserwatorów, czy darmowe szkolenia dla młodych negocjatorów z państw rozwijających się. W innych agendach ONZ można tylko pomarzyć o tego rodzaju rozwiązaniach. Wciąż jednak są to tylko drobne ulepszenia, które nie naprawiają istoty problemu – systemu zbudowanego na historycznych nierównościach i powielającego je wciąż od nowa. Formalnie głosy wszystkich państw są równe, a w rzeczywistości kilku największych graczy wciąż rozdaje karty i decyduje. Formalnie młodzież czy ludy rdzenne mają swoje miejsce przy stole i mogą wywierać wpływ, a w rzeczywistości ich zdanie pozostaje w tle. Lobbyści sektora paliwowego i kraje zbijające fortuny na paliwach kopalnych (w ostatnich latach na przykład Zjednoczone Emiraty Arabskie, a potem sprzyjający Rosji Azerbejdżan) przejmują kontrolę nad procesem i łamią jego ciężko wynegocjowane zasady w sposób jawny i nie budząc niczyjego sprzeciwu, bo prawie każdemu się to trochę opłaca, nawet jeśli nie chce tego przyznać.
Sprawiedliwość klimatyczna zaczyna się od sprawiedliwego systemu podejmowania decyzji i tworzenia międzynarodowej polityki. Oczywistym rozwiązaniem w tej sytuacji wydaje się jego reforma w kierunku większej otwartości, partycypacyjnego i demokratycznego zarządzania z poszanowaniem dla mniejszości, struktury odpowiadającej rzeczywistemu rozkładowi ludności na świecie, szacunku dla różnorodności kulturowej oraz wiedzy i mądrości społeczności lokalnych, mechanizmów realnej odpowiedzialności za odstępstwa od wspólnie podjętych decyzji… A jednak stare struktury i instytucje, zbudowane na latach wyzysku i niesprawiedliwości sięgających aż do czasów kolonialnych, bronią się zawzięcie i nie będzie tak łatwo ich zmienić. Nikt nie chce oddać swojej władzy, a każda poprawka międzynarodowych traktatów wymaga przecież zgody tych, którzy je tworzyli. Moim zdaniem jednak zmiana prędzej czy później jest nieunikniona i powinna wydarzyć się już wiele lat temu. Im szybciej ludzkość to zrozumie, tym większa nasza szansa na wyjście z obecnego kryzysu, nie tylko tego środowiskowego.
Roger Hart ukuł pojęcie tokenizmu, żeby wskazać sytuacje, w których młodzież pozornie jest włączana w dialog z decydentami i ma możliwość wypowiadania się na różnych forach, debatach i konferencjach, ale jej opinie nie są brane pod uwagę. Jesteś częścią YOUNGO (oficjalnej reprezentacji młodzieży w UNFCCC). Czy masz poczucie, że wasz udział w negocjacjach jest realny, a głosy młodzieży brane pod uwagę, czy raczej jest to forma tokenizmu?
To zdecydowanie zależy od kontekstu i danej sytuacji. Brałam udział w takich wydarzeniach czy rozmowach, gdzie młodzi ludzie naprawdę byli traktowani na równi i z szacunkiem, a z ich zdaniem liczyli się decydenci najwyższego szczebla. Uczestniczyłam również w takich, gdzie młodzieży obiecywano realny wpływ, a kończyło się na robieniu zdjęć i uściskach dłoni. Te pierwsze nierzadko były najbardziej inspirującymi momentami naszego życia. Te drugie podcinały nam skrzydła i dawały poczucie straconego czasu. Niestety w ciągu tych kilku lat mojej działalności było ich o wiele więcej. Nie raz i nie dwa siedziałam przy stole w pięknej sali, wśród głów państw i kamer, na “ważnym spotkaniu z młodzieżą”. Siedziałam i ładnie wyglądałam – w programie nie przewidziano bowiem czasu na to, aby ktokolwiek oprócz głów państw się wypowiedział lub zadał pytanie.
Tokenizm jak najbardziej istnieje i wcale nie jest go coraz mniej, jest jednak coraz lepiej ukrywany. Często sami nie zauważamy, że padamy jego ofiarą. Dla młodego aktywisty, szczególnie bez międzynarodowego doświadczenia, samo zaproszenie na konferencję czy spotkanie z decydentami jest często już ogromnym wyróżnieniem. Bojąc się stracić szansę, przyjmuje każde zaproszenie, nie zastanawiając się już, jaki będzie ciąg dalszy. Tego zresztą nikt młodym nie mówi, a możliwości długotrwałego zaangażowania próżno szukać. Są zapraszani zwykle wtedy, gdy komuś się to opłaca. Ulegają magii politycznego przedstawienia i uczą się mówić nie to, co naprawdę chcieliby powiedzieć, lecz to, co należy powiedzieć, aby zostać zaproszonym na kolejne spotkanie. Kiedy rzeczywiście dostają szansę realnego wpływu, to często są nieprzygotowani, bo nikt ich wcześniej nie uprzedził i nie dał przestrzeni na przygotowanie. Powtarzają więc ogólne hasła, a media i politycy utwierdzają się w przekonaniu, że z młodymi nie ma po co rozmawiać. Koło się zamyka.
Optymizmu dodaje jednak fakt, że młodzi ludzie mają swoje sposoby, aby radzić sobie z tokenizmem i radzą sobie z nim coraz lepiej. Jednym z przykładów są właśnie takie grupy jak YOUNGO. To całkowicie oddolny i niezależny ruch, w którym sami tworzymy sobie przestrzenie prawdziwego wpływu, nie czekając na niczyje zaproszenie. Uczymy się dyplomacji klimatycznej i strategii rzecznictwa sami, poprzez swoje doświadczenia i doświadczenia innych. Organizujemy własne wydarzenia i debaty, gdzie to my decydujemy, kogo zaprosić. Miesiące przed każdym szczytem klimatycznym przygotowujemy nasze strategie. Wspólnie piszemy przemówienia czy propozycje zmian w tekstach porozumień międzynarodowych, przychodzimy na sesje negocjacyjne i odzywamy się. Nikt nam za to nie płaci. Nie działamy tylko w opozycji, a nasze działania to nie tylko protesty i żądania. Staramy się zrozumieć wszystkie strony problemu, dbamy o merytoryczne wypowiedzi, budujemy mosty ponad podziałami i tworzymy najbardziej prawdziwe, inkluzywne przestrzenie do dialogu. To jest piękne i to daje nadzieję. I może zmienić świat, ale do tego już niezbędne są zasoby i dobra wola, nie tylko po stronie młodych aktywistów, ale całego systemu.
Zaczynałaś swoją przygodę z aktywizmem jako członkini Młodzieżowego Strajku Klimatycznego. Czy uważasz, że formuła protestów ulicznych już się wyczerpała? W jaką stronę powinny teraz zmierzać ruchy klimatyczne? Jakie, Twoim zdaniem, aktywiści i aktywistki mają możliwości wywarcia jak największego wpływu?
Myślę, że to nie jest tak, że protesty uliczne się wyczerpały – raczej ich formuła jest bardziej krótkotrwała, wymagająca odpowiedniej sytuacji politycznej, uwagi mediów i zaangażowania odpowiednich osób. Protesty uliczne to najbardziej podstawowa forma demokratycznego sprzeciwu, która potrafi przynosić bardzo dobre efekty, zwłaszcza jeśli protestom towarzyszą też inne formy działań. Młodzieżowy Strajk Klimatyczny odegrał w swoim czasie bardzo ważną rolę, zarówno w Polsce, jak i na świecie. Zwrócił uwagę, zainteresował sobą opinię publiczną i spowodował, że klimat stał się “popularny” i rozmawiało się na ten temat już nawet poza gronem aktywistów i działaczy. Poszło za tym całkiem sporo realnych zmian na lepsze, zwłaszcza na poziomie lokalnym. W 2019 roku, gdy strajki klimatyczne osiągały szczyt swojego zasięgu i widoczności, znacznie łatwiej było dostać dofinansowanie na projekt o klimacie czy zorganizować debatę z lokalnymi i krajowymi decydentami na ten temat. Dziś rozmawiamy głównie o strachu przed biedą i wojną, wydatkach na obronność i kryzysie ekonomicznym, a o energetyce mówimy raczej w kontekście zagrożeń wynikających z zależności Europy od rosyjskiego gazu. Sytuacja polityczna się zmieniła, a klimat zszedł na dalszy plan jako temat “mniej niebezpieczny”, bardziej odległy… Jednocześnie czas naturalnego zainteresowania fenomenem protestów klimatycznych powoli zaczął się kończyć, ruch zaczął maleć, a jego członkowie zaczęli szukać innych sposobów wywierania wpływu. To nie jest wina Młodzieżowego Strajku Klimatycznego.
Nie ulega jednak wątpliwości, że ruch klimatyczny potrzebuje nowych form działania i przekazu, jeśli nadal chce zachować swój realny wpływ. Osobiście od samego początku mojej działalności społecznej bardziej wierzyłam w dialog i porozumienie niż w protesty i krzyki. Wciąż uważam, że choć współpraca ponad podziałami to niełatwa droga, to jest ona jedyną drogą w obliczu problemów takich jak kryzys klimatyczny, które nie respektują już stworzonych przez ludzi podziałów na kraje czy społeczeństwa. Powinniśmy więcej słuchać siebie nawzajem i szukać wspólnego języka. Nie ulegać głosom wmawiającym nam, że wojna jest konieczna, tylko uczyć pokoju i szacunku do drugiego człowieka i do Ziemi. Mówić o tym jak najwięcej, nie tylko do innych aktywistów, ale do wszystkich dookoła nas.
Choć może to brzmieć zaskakująco, moja najważniejsza rada dla ruchu klimatycznego brzmi: musimy mieć nadzieję. Musimy tworzyć bardziej pozytywny przekaz, który zmotywuje ludzi do działania i zmiany na lepsze. Musimy iść razem, a nie osobno, organizować się w coraz większe grupy zamiast dzielić się na tysiące małych niezależnych organizacji. Musimy pokazywać, że nasza praca przynosi efekty, że w naszym ruchu jest miejsce dla każdego i że płyną z niego nie tylko straty, ale i korzyści. Strachu i złych wiadomości jest już wystarczająco dużo wokół nas. A to właśnie nadzieja, której jest w naszym świecie coraz mniej, pozwala nam się nie poddawać, podnosić się po porażkach i iść dalej z nową siłą, wpadać na nowe pomysły i je realizować. Nie zmienimy świata, jeżeli będziemy tylko siedzieć i płakać, że nam się nie uda. Jeśli wstaniemy i spróbujemy, to być może też się nie uda. Ale jest przynajmniej cień szansy, że jednak może się udać. A ten cień szansy czasem jest w stanie zmienić wszystko.
[a]UNFCCC (Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu) to kluczowy międzynarodowy traktat przyjęty w 1992 r., który stworzył ramy dla globalnej współpracy w celu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i zapobiegania niebezpiecznym zmianom klimatu, będąc podstawą dla późniejszych porozumień, takich jak Protokół z Kioto i Porozumienie Paryskie, oraz organizując coroczne Konferencje Stron (COP).
••• Niniejsza publikacja jest finansowana przez Unię Europejską. Odpowiedzialność za jej treść ponoszą wyłącznie autorzy/autorki oraz Fundacja Zielone Światło – wydawca Zielonych Wiadomości. Treść ta niekoniecznie odzwierciedla stanowisko Unii Europejskiej.
Zuzanna Borowska
Działaczka społeczna, oddana wartościom dialogu, zrównoważonego rozwoju i sprawiedliwości. Absolwentka Nauk Politycznych ze specjalizacją Stosunki Międzynarodowe na University of Amsterdam. Obecnie studentka Międzynarodowych Studiów Ekonomiczno-Politycznych na Uniwersytecie Karola w Pradze. Założycielka i Prezeska Zarządu Fundacji Open Dialogues International. Członkini Młodzieżowej Grupy Doradczej Sekretarza Generalnego ONZ do spraw Zmian Klimatu. Główna negocjatorka ds. sprawiedliwej transformacji dla Republiki Liberii w roku 2023 oraz negocjatorka ds. sprawiedliwej transformacji i mitygacji dla Republiki Dominikany w roku 2024. Aktywna członkini, a wcześniej Contact Point (osoba kontaktowa) ds. Action for Climate Empowerment i Sprawiedliwej Transformacji w YOUNGO. Ambasadorka Europejskiego Paktu na rzecz Klimatu od 2022 r.

W Kanadzie zapadają dziś konkretne decyzje, które uznają rzeki i jeziora za podmioty prawa, a nie tylko zasoby. To efekt skutecznej współpracy rdzennych społeczności i prawników, coraz częściej wspieranych przez lokalne władze.
Uznawanie osobowości prawnej rzek i jezior przestaje być niszową ideą prawną, a staje się praktycznym narzędziem ochrony przyrody – tworzonym przez społeczności najbardziej związane z danym miejscem, wspierane przez ekspertów i włączane w decyzje publiczne. Dwa przykłady są szczególnie wyraziste: rzeka Magpie (Muteshekau-shipu) w Quebecu oraz jezioro Rice Lake w Ontario. Coraz ważniej wybrzmiewa też wątek uznania osobowości prawnej rzeki Św. Wawrzyńca, który sugeruje, że w Kanadzie może się dopiero rozkręcać szerszy proces.
Te historie są istotne nie tylko lokalnie. Kwestie uznania praw natury stają się tematem globalnym i coraz częściej wracają w międzynarodowych rozmowach – także na poziomie ONZ.
Magpie (Muteshekau-shipu): rzeka z prawami
W 2021 roku rzeka Magpie stała się pierwszą rzeką w Kanadzie, której przyznano osobowość prawną. Kluczowe było tu połączenie dwóch ścieżek decyzyjnych: decyzji rdzennej społeczności Innu oraz władz regionalnych. To ważny sygnał – uznanie praw natury nie musi być wyłącznie inicjatywą i deklaracją aktywistów. W tym przypadku stało się formą lokalnej polityki ochrony środowiska.
W rezolucjach uznających prawa rzeki Magpie (w języku polskim – rzeki Sroki) zapisano katalog praw rzeki – obejmujący m.in. prawo do istnienia, przepływu, zachowania integralności i bioróżnorodności, ochrony przed zanieczyszczeniem oraz regeneracji. Równocześnie powołano opiekunów (guardians), którzy mogą działać w imieniu rzeki. To właśnie ten element zmienia najwięcej w praktyce: rzeka przestaje być wyłącznie „przedmiotem ochrony”, a zyskuje reprezentację i głos w procesach decyzyjnych.

Magpie Muteshekau Zdjęcie: Piotr Nieznański
W tle była też bardzo konkretna stawka. Rzeka Magpie była narażona na scenariusz znany z innych projektów hydroenergetycznych w regionie – szczególnie z rzeki Romaine, na której wcześniej zbudowano elektrownie, poważnie przekształcając i degradując jej ekosystem. Lokalna społeczność wskazywała, jakie konsekwencje może mieć „odebranie wody rzece” – i że w takim przypadku traci się nie tylko krajobraz, ale cały system życia. Uznanie praw Magpie stało się więc narzędziem wzmocnienia ochrony przed rozwiązaniami, które mogłyby zniszczyć ten unikatowy ekosystem.Dla mnie ten przykład ma wymiar osobisty. W Quebecu, nad Magpie, odbyłem poruszające rozmowy z liderami lokalnych ruchów obywatelskich i przedstawicielami rdzennej społeczności stojącymi za tą decyzją. To były spotkania, które pokazywały, że prawa natury nie biorą się z mody na nowe pojęcia. W tym przypadku wyrastały z wielopokoleniowej relacji z miejscem.
Niezwykłym dopełnieniem tej perspektywy były spotkania nad rzeką podczas zdjęć do filmu „Do ostatniej kropli” w reż. Ewy Ewart. Wędrówki wzdłuż brzegów Magpie i rozmowy z rdzennymi mieszkańcami tych terenów przypominały, że rzeka jest dla nich równocześnie przestrzenią życia, pamięcią i zobowiązaniem. Prawo, jeśli ma być skuteczne, musi nauczyć się tę relację chronić.
Jezioro Rice (Rice Lake): drugi przełom
W listopadzie 2025 roku Alderville First Nation przyjęła rezolucję uznającą osobowość prawną Rice Lake. To drugi tak wyraźny krok w Kanadzie po Magpie i jednocześnie sygnał, że idea praw natury nie dotyczy tylko rzek – sprawdza się także w przypadku dużych jezior, które zmagają się z presją zanieczyszczeń, zmianami w ekosystemach i konfliktem różnych interesów użytkowników.
Uznanie osobowości prawnej Rice Lake ma przede wszystkim wzmocnić realną ochronę jeziora: ułatwić reagowanie na zanieczyszczenia, degradację siedlisk i presje inwestycyjne oraz poprawić egzekwowanie odpowiedzialności tam, gdzie dotychczasowe narzędzia okazywały się zbyt słabe lub rozproszone. Chodzi równocześnie o stworzenie skutecznych i przede wszystkim trwałych ram zarządzania, zapewniających dobry stan tego ekosystemu. Decyzje dotyczące jeziora mają więc uwzględniać nie tylko bieżące potrzeby użytkowników, lecz także kondycję wód, bioróżnorodność i odporność całego systemu w perspektywie kolejnych pokoleń. Podczas tegorocznych obchodów Dnia Ziemi w siedzibie ONZ miałem okazję rozmawiać o tym z Taynarem Simpsonem- wodzem Alderville First Nation, który stoi na czele tej inicjatywy. Podczas rozmowy i całego spotkania bardzo wyraźny i poruszający był sposób, w jaki rdzenni mieszkańcy postrzegają Rice Lake: jako relację, część tożsamości i zobowiązanie wobec kolejnych pokoleń, a nie jako obiekt administracyjny czy „zasób do wykorzystania”.
Rzeka Św. Wawrzyńca: sygnał skalowania
Jeśli Magpie i Rice Lake pokazują siłę działań lokalnych, to wątek rzeki Św. Wawrzyńca sugeruje możliwy kolejny etap. Rozważa się nadanie rzece formalnego statusu prawnego i wzmocnienie jej ochrony.
Co ciekawe, wątek rzeki Św. Wawrzyńca rozwija się dziś trzema równoległymi ścieżkami, które warto od siebie odróżnić. Pierwszą jest ścieżka rdzenna: rezolucja Assembly of First Nations Quebec–Labrador uznająca osobowość prawną rzeki, osadzona w perspektywie praw natury i odpowiedzialności wspólnot za ekosystem. Po drugie, działa ścieżka społeczno-ekspercka: inicjatywy i zaplecze prawne zapewnione przez International Observatory of Nature’s Rights oraz St. Lawrence River Alliance, które wzmacniają tę argumentację i tworzą praktyczne ramy ochrony rzeki. Trzecia, to ścieżka legislacyjna na poziomie federalnym – projekt Bill C-271, który miałby nadać rzece osobowość prawną i wprowadzić formalny model ochrony. Razem te trzy kierunki pokazują, że przypadek rzeki Św. Wawrzyńca może stać się kolejnym przykładem skalowania praw natury w Kanadzie i wzorem dla innych krajów.

Magpie Muteshekau Zdjęcie: Piotr Nieznański
To ważne dlatego, że rzeka Św. Wawrzyńca, zwana Bramą do Wielkich Jezior, jest systemem o ogromnym znaczeniu społecznym i gospodarczym. Jeśli uznanie praw natury może skutecznie zadziałać w tak złożonym układzie, stanowiłoby to sygnał, że Kanada potrafi przenieść tę logikę z poziomu precedensu regionalnego do dużych systemów wodnych o znaczeniu krajowym.
Rola International Observatory of Nature’s Rights
Wspólnym mianownikiem tych trzech kanadyjskich wątków jest wsparcie prawne International Observatory of Nature’s Rights (OIDN). To organizacja, która pomaga przekładać lokalne dążenia do uznania praw natury na spójne rozwiązania prawne i instytucjonalne. Jak widać, z dużą skutecznością.
Ważne jest też to, że dwie polskie organizacje – Fundacja Code For Green oraz Fundacja Osoba Odra – zostały zaproszone do OIDN i są w niej aktywne. Dzięki temu polskie doświadczenia i perspektywa są włączane do międzynarodowej sieci ekspertów wspierających działania na rzecz uznania praw natury, a jednocześnie my w Polsce możemy korzystać z wiedzy i praktycznych doświadczeń OIDN w rozwijaniu skutecznych narzędzi ochrony rzek.
Kanadyjskie przykłady są częścią większej układanki. Prawa natury stają się globalnym tematem, bo odpowiadają na wyraźne napięcie współczesności: tempo degradacji środowiska jest szybsze niż tempo zmian prawa i zmian instytucjonalnych. Jeśli prawo ma chronić systemy życia skuteczniej, musi umieć opisać ich wartość nie tylko jako „korzyść dla człowieka”, ale jako wartość samą w sobie.
Dlatego, również w ONZ, coraz częściej pojawia się nurt, który szuka języka i narzędzi dla bardziej ekocentrycznego podejścia do przyrody. Jednocześnie same dyskusje pokazują, że temat jest politycznie trudny: prawa natury kwestionują część przyzwyczajeń gospodarczych i dotykają pytania o granice eksploatacji.
Co możemy z tego wziąć dla siebie?
Najmocniejsza lekcja z Magpie i Rice Lake jest zaskakująco prosta. Możemy uczyć się od ludzi najsilniej związanych z naturą, którzy w czasie kryzysu klimatycznego i środowiskowego coraz wyraźniej i efektywniej pokazują, że realne bezpieczeństwo i dobrostan wynikają z utrzymywania relacji z przyrodą, a nie z jej zrywania. To nie jest romantyczna opowieść. To praktyczna strategia przetrwania i odbudowy – bo jesteśmy częścią tych samych systemów życia, od których zależy nasza przyszłość.
Kanada pokazuje, że gdy tę relację uda się przełożyć na język prawa – poprzez osobowość prawną, konkretne prawa ekosystemu i model opiekunów – powstaje narzędzie, które wzmacnia lokalne wspólnoty i może realnie chronić rzeki oraz jeziora. A jednocześnie staje się czytelnym sygnałem dla świata i dla ONZ: prawa natury nie są modą, lecz odpowiedzią na epokę kryzysów, w której potrzebujemy nowych, bardziej uczciwych i skutecznych ram współistnienia z przyrodą.
••• Niniejsza publikacja jest finansowana przez Unię Europejską. Odpowiedzialność za jej treść ponoszą wyłącznie autorzy/autorki oraz Fundacja Zielone Światło – wydawca Zielonych Wiadomości. Treść ta niekoniecznie odzwierciedla stanowisko Unii Europejskiej.
Piotr Nieznański – dyrektor programów środowiskowych w Fundacji Code For Green. Zaangażowany w działania Rewilding Europe – od 2024 w Zarządzie Rewilding Oder Delta. Ekspert i praktyk w zakresie inicjowania i wdrażania działań na rzecz ochrony przyrody, w tym renaturyzacji rzek i ich dolin. Inicjator i lider projektów z zakresu ochrony wód, ekologicznie ukierunkowanej ochrony przeciwpowodziowej, tworzenia i zarządzania obszarami chronionymi, a także innowacyjnej i sprawczej edukacji środowiskowej. Współzałożyciel Koalicji; Czas na Odrę; oraz Koalicji Ratujmy Rzeki. Współautor programu edukacji o wodzie i rozwoju zielonych kompetencji ; Code For Blue”. Współtwórca filmu ;Do ostatniej kropli; w reżyserii Ewy Ewart, nagrodzonego Złotą Nimfą na Festiwalu Filmowym w Monte Carlo oraz Grand Prix Green Film Festival. Członek Komitetu Nauk o Wodzie przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Od czerwca 2024 roku powołany przez Ministra Infrastruktury do Państwowej Rady Gospodarki Wodnej.
Więcej: Piotr Nieznanski | LinkedIn https://www.linkedin.com/in/naturerights/

Sprawiedliwość klimatyczna to nie tylko kwestia tego, kto emituje, a raczej – kto ponosi konsekwencje globalnego ocieplenia. To pytanie o to, jak projektujemy politykę gospodarczą – podatki, dopłaty, regulacje – i czy jej ciężar rozkłada się uczciwie. Mało który obszar ilustruje to lepiej niż transport samochodowy. To druga najbardziej emisyjna branża w Polsce, większa niż cały przemysł przetwórczy. Emisje rosną, podczas gdy reszta Europy je redukuje.
A polski system podatkowy? Zamiast obciążać największych trucicieli, de facto nagradza ich, w ten sposób podważając podstawowe zasady sprawiedliwości klimatycznej. Jeśli chcemy zrozumieć, dlaczego transformacja energetyczna budzi w Polsce opór, musimy przyjrzeć się temu, jak naprawdę działają nasze podatki od samochodu. Tutaj widać jak na dłoni: koszty ponosimy wszyscy, a korzyści zbierają nieliczni.
Po likwidacji PKS-ów w ramach terapii szokowej, miliony mieszkańców terenów wiejskich i mniejszych miast zostały skazane na samochód jako jedyny środek mobilności. Wykluczenie transportowe jest faktem – bez własnego auta nie ma jak dojechać do pracy, lekarza czy szkoły. Dlatego transformacja motoryzacji musi być sprawiedliwa: nie może uderzać w tych, którzy nie mają alternatywy, a jednocześnie musi obciążać tych, którzy najbardziej zanieczyszczają.
Bo stawką jest nie tylko klimat, ale nawet tak przyziemne sprawy jak emisje zatruwające płuca dzieci i tworzące brudny smog wiszący nad polskimi miastami. To nie abstrakcja – to kaszel dziecka wracającego ze szkoły, to duszność starszej osoby w letni dzień, to rak płuc u kogoś, kto nigdy nie palił. Spaliny z palących jak smok SUV-ów nie znikają – osiadają w naszych płucach, wchodzą do krwiobiegu, skracają życie. I płacimy za to wszyscy, niezależnie od tego, czy stać nas na nowe auto, czy nie.
Zasada „zanieczyszczający płaci” – fundament sprawiedliwej transformacji
Nowoczesne systemy podatkowe w całej Europie opierają się na prostej zasadzie: kto generuje koszty zewnętrzne dla społeczeństwa, ten powinien za nie płacić. Emisje z transportu powodują choroby, obciążają system ochrony zdrowia, niszczą środowisko i przyspieszają zmiany klimatyczne. Te koszty ponosi całe społeczeństwo – dlatego sprawiedliwe jest, by właściciele najbardziej emisyjnych pojazdów je pokrywali. To nie kara, tylko elementarna odpowiedzialność za swoje decyzje, np. import luksusowego SUV-a z USA.
W praktyce oznacza to podatki od rejestracji i posiadania aut uzależnione od emisji CO2 i zanieczyszczeń. Takie rozwiązania funkcjonują w niemal wszystkich krajach Europy Zachodniej i skutecznie zmieniają strukturę rynku – konsumenci wybierają mniejsze, oszczędniejsze, czystsze pojazdy. Polska jest wyjątkiem: u nas zanieczyszczający nie tylko nie płaci, ale wręcz dostaje premię za swój wybór! Polski system podatkowy działa dokładnie odwrotnie do zasady „zanieczyszczający płaci”. Zamiast obciążać właścicieli najbardziej trujących pojazdów, de facto im dopłacamy – z kieszeni wszystkich podatników, kosztem zdrowia publicznego i stabilności klimatu.
Mechanizm niesprawiedliwości – kto naprawdę korzysta?
Panuje przekonanie, że nowe samochody kupują zwykli ludzie – rodziny potrzebujące auta do codziennego funkcjonowania. To iluzja. Rynek nowych aut w Polsce to w przeważającej mierze domena zupełnie innych graczy, którzy mogą sobie pozwolić na coś, o czym większość Polaków może jedynie pomarzyć.
W 2024 roku prawie 70% nowych samochodów w Polsce zarejestrowały firmy. Ale kim są ci „przedsiębiorcy”? W znacznej mierze to zamożni specjaliści z korporacji międzynarodowych, kadra menedżerska czy właściciele majątków. Tacy „przedsiębiorcy” masowo sięgają po JDG (jednoosobową działalność gospodarczą), żeby unikać płacenia uczciwych podatków jak cała reszta obywateli. Co więcej, „wrzucają w koszty” np. leasing i paliwo, za które my płacimy normalnie. W ten sposób de facto finansują prywatne zakupy z pieniędzy, które powinny trafić do wspólnego budżetu.
Co gorsza, Polska jest jednym z zaledwie czterech krajów w Europie, gdzie zakup spalinowego SUV-a przynosi firmie oszczędności (!) podatkowe. Brak podatku od nabycia i posiadania aut spalinowych, korzystne odliczenia VAT i odpisy amortyzacyjne tworzą perfekcyjną zachętę do kupowania największych, najcięższych i najbardziej paliwożernych pojazdów. Czteroletnie posiadanie SUV-a to dla przedsiębiorcy niemal 4000 euro mniej podatków. We Francji ta sama decyzja oznacza 26 000 euro kosztu. Przepaść między tymi liczbami pokazuje skalę anomalii.
Boom na ciężkie SUV-y oznacza nie tylko emisje, ale też pogłębiającą się zależność od importu ropy z państw autorytarnych. Każdy litr paliwa spalonego w luksusowym aucie to transfer pieniędzy do petroreżimów i uzależnienie od kaprysów oligarchów manipulujących cenami surowców. W 2024 roku deficyt handlowy Polski w segmencie gotowych samochodów osobowych przekroczył 10 miliardów euro, a przy tak dużym uzależnieniu rośnie ryzyko ponownej eksplozji inflacji po pandemii COVID.
Polska motoryzacja – lider nie w tym co trzeba
Statystyki są bezlitosne. Polska ma najniższy w całej Unii Europejskiej udział elektryków w ogólnej liczbie zarejestrowanych aut – zaledwie 0,27% przy średniej unijnej 2,2% i ponad 10% w krajach skandynawskich. Jednocześnie jesteśmy absolutnym liderem w rejestracji aut z silnikiem diesla powyżej 2000 cm³ oraz w segmencie ciężkich SUV-ów, których udział w rejestracjach firmowych jest ponad dwukrotnie wyższy niż średnia unijna.
To nie przypadek ani kulturowa preferencja – to bezpośredni efekt systemu podatkowego, który nagradza zanieczyszczanie. Kraje skandynawskie osiągnęły swoje wyniki dzięki konsekwentnej, wieloletniej polityce fiskalnej zniechęcającej do zakupu pojazdów spalinowych. Polska wybrała drogę odwrotną.
Nawet program dopłat do elektryków „NaszEAuto” powiela ten schemat niesprawiedliwości: ponad 60% dotacji trafia do JDG, a system refundacyjny z wielomiesięcznym oczekiwaniem na zwrot skutecznie wyklucza ubogie gospodarstwa domowe, które nie dysponują dziesiątkami tysięcy złotych na wkład własny. Program, który miał demokratyzować dostęp do elektromobilności, w praktyce stał się kolejnym przywilejem dla zamożnych.
Koszty społeczne – kto płaci za luksus nielicznych?
Europejska Agencja Środowiska szacuje, że zanieczyszczenie powietrza odpowiada za blisko 40 tysięcy przedwczesnych zgonów w Polsce rocznie. Transport generuje 32% emisji tlenków azotu i niemal jedną czwartą emisji sadzy – substancji bezpośrednio odpowiedzialnych za choroby układu oddechowego, choroby krążenia i nowotwory. Polska zajmuje 9. miejsce w UE pod względem stężenia pyłów PM2,5.
Świadomość społeczna rośnie: 87% Polaków wie o szkodliwości smogu, a 67% doświadczyło osobiście lub przez bliskich dolegliwości zdrowotnych związanych ze złą jakością powietrza. W dużych miastach 57% mieszkańców wskazuje spaliny jako główne źródło zanieczyszczeń.
Czy to ciebie też dotyczy? Czy budzisz się czasem z bólem głowy w dni, gdy nad miastem wisi smog? Czy twoje dziecko ma alergię, astmę, częste infekcje dróg oddechowych? Czy zdarza ci się kaszleć po powrocie z rowerowej przejażdżki przez centrum? Czy twoi rodzice skarżą się na duszności w upalne dni? To nie przypadek i nie słabość organizmu. To skutki substancji, które wdychamy: pyłów zawieszonych, tlenków azotu, sadzy wydobywającej się z rur wydechowych SUV-ów. Za każdym razem, gdy mijasz zakorkowaną ulicę, płacisz własnym zdrowiem za dopłaty dla zanieczyszczających.
Ale lokalne zanieczyszczenia to nie wszystko. Każdy rok opóźnienia w odejściu od paliw kopalnych to przyspieszenie zmian klimatycznych: susze niszczące plony, powodzie zalewające domy, nieprzewidywalne zjawiska atmosferyczne destabilizujące życie milionów ludzi. Bogaci kupują luksusowe SUV-y z ulgą podatkową, a rachunek wystawiany jest całemu społeczeństwu.
Rząd ucieka od odpowiedzialności
W ramach Krajowego Planu Odbudowy Polska zobowiązała się do wprowadzenia podatku od rejestracji i posiadania aut spalinowych, uzależnionego od poziomu emisji. Niestety, rząd Koalicji 15 X próbuje wycofać się z tych zobowiązań, argumentując, że „uderzyłyby w najmniej zamożnych”.
Ale wystarczy uzależnić podatek nie od samych emisji (co karze właścicieli starszych aut), tylko od masy pojazdu i zużycia paliwa. Im cięższe auto, im większy silnik, im więcej spala – tym wyższy podatek. Taki system chroniłby właścicieli małych, oszczędnych aut – często jedynej opcji dla mniej zamożnych rodzin – a obciążał nabywców luksusowych, importowanych SUV-ów. Dodatkowe wpływy mogłyby finansować transport publiczny na obszarach wykluczonych komunikacyjnie i koszty leczenie chorób oddechowych polskich dzieci.
Dlaczego więc politycy tego nie widzą? Być może dlatego, że sami oglądają świat zza szyb służbowych limuzyn. Łatwiej bronić status quo, gdy samemu się z niego korzysta.
Bez nacisku nic nie osiągniemy
Mamy wybór. Możemy dalej dopłacać zanieczyszczającym – naszym zdrowiem, stabilnością klimatu, pieniędzmi z budżetu. Albo możemy zażądać zmiany. Zielona transformacja będzie sprawiedliwa albo nie będzie jej wcale. Działajmy – bo stawką jest nasze wspólne powietrze i przyszłość naszych dzieci.
Jeśli chcemy mniej zgonów z powodu smogu, mniej dzieci z astmą, mniej miliardów wypływających do petroreżimów – musimy zainteresować tym tematem posłów i posłanki. Musimy pisać, dzwonić, spotykać się na dyżurach poselskich, pytać wprost: dlaczego polski system podatkowy dopłaca zanieczyszczającym powietrze, którym oddychamy wszyscy?
Przeczytaj pełną analizę Polskiej Sieci Ekonomii autorstwa dr Macieja Grodzickiego i Jakuba Smelkowskiego
Jan Oleszczuk-Zygmuntowski
Ekonomista i przedsiębiorca społeczny zainteresowany złożonymi systemami, ekonomią polityczną technologii oraz gospodarką cyfrową. Współprzewodniczący Polskiej Sieci Ekonomii i Prezes Zarządu PLZ Spółdzielni, operatora centrum technologii spółdzielczych CoopTech Hub. Doktorant Akademii Leona Koźmińskiego, wykładowca kierunku Zarządzanie i AI w Cyfrowym Społeczeństwie. Założyciel i w latach 2015-2020 prezes zarządu Fundacji Instrat, progresywnego think-tanku. Doświadczenie zdobywał m.in. w Polskim Funduszu Rozwoju. Absolwent Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, stypendysta G20 Global Solutions, British Council, Møller Institute, Open Future Foundation i FEPS. Autor „Kapitalizmu Sieci”, książki nominowanej do nagrody Economicus 2020. Ambasador DigitalEU.
Google Scholar
••• Niniejsza publikacja jest finansowana przez Unię Europejską. Odpowiedzialność za jej treść ponoszą wyłącznie autorzy/autorki oraz Fundacja Zielone Światło – wydawca Zielonych Wiadomości. Treść ta niekoniecznie odzwierciedla stanowisko Unii Europejskiej.
Drobni rolnicy z krajów globalnego Południa, którzy najmniej przyczynili się do kryzysu klimatycznego, już teraz odczuwają jego najgorsze skutki. Ekstremalne zjawiska pogodowe prowadzą do utraty plonów i źródeł utrzymania, spychając całe rodziny i społeczności na granicę ubóstwa.
Wielu drobnych rolników i pracowników w krajach najbardziej dotkniętych zmianami klimatu to często eksperci w zakresie adaptacji do tych zmian. Jednak niesprawiedliwy handel sprawia, że nie mają pieniędzy na inwestycje w zrównoważone techniki rolnicze, które mogłyby zapewnić odporność upraw i stabilność dostaw, a tym samym bezpieczeństwo żywnościowe dla przyszłych pokoleń.
Walczymy o kawę w Kolumbii
Jaime Alberto García Flórez pracuje na swojej farmie w północnej Kolumbii i martwi się o przyszłość upraw kawy, ponieważ skutki zmian klimatycznych stale się pogłębiają.
„Żyjemy z kawy. Walczymy o kawę, aby móc przekazać tę tradycję naszym dzieciom w przyszłości… Jesteśmy w niebezpieczeństwie z powodu zmian klimatu. To dzieje się naprawdę. Temperatura jest zbyt wysoka, dlatego musieliśmy zastąpić część kawy kakao i sadzić drzewa pomiędzy pozostałymi krzewami kawowca, aby dawały im cień. Jesteśmy pierwszym pokoleniem, które odczuwa te zmiany, i ostatnim, które może je jeszcze zmienić.” — tłumaczy Jaime, który uprawia kawę na zasadach Fairtrade i działa w certyfikowanej spółdzielni Red Ecolsierra w Kolumbii.

Emilio Rincón, kooperatywa ASOPROSIERRA, Kolumbia, fot. Stanislav Komínek / Fairtrade
Według analizy przeprowadzonej przez Sztokholmski Instytut Środowiska (SEI) zmiany klimatyczne mogą potencjalnie zmniejszyć globalną produkcję kawy arabiki o 45,2%, podczas gdy globalna produkcja robusty może ucierpieć o 23,5%.
ASOPROSIERRA to mała spółdzielnia rolników w północnej Kolumbii. Liczy tylko 32 członków, z których najmniejszy dostawca produkuje 300 kg kawy rocznie. Po założeniu kooperatywy 13 lat temu, farmerzy potrzebowali roku, aby przestawić się na rolnictwo ekologiczne. Od 12 lat mają certyfikat ekologiczny, a od 11 lat – certyfikat Fairtrade i większość ich produkcji (80–90%) jest sprzedawana w systemie Fairtrade.
„Klimat bardzo się zmienił, bo dwadzieścia lat temu po zmroku było chłodno. A dziś jest nadal gorąco, kiedy śpimy. Klimat się zmienia. Temperatury mocno wzrosły.” — mówi Emilio Rincón, rolnik ze spółdzielni ASOPROSIERRA.
Sankofa – nadzieja dla kakao z Ghany
Emelia Debrah jest rolniczką, która prowadzi plantację kakao w Alavanyo, w regionie Ahafo w Ghanie. Emelia bierze udział w projekcie Sankofa – inicjatywie Fairtrade International, która pomaga rolnikom przystosować się do zmian klimatycznych i łagodzić ich skutki. Obecnie do końca 2025 realizowana jest rozszerzona wersja projektu Sankofa 2.0. Projekt finansuje Ministerstwo Spraw Zagranicznych Finlandii, Chocolats Halba / Sunray, a realizują organizacje: Fairtrade Africa, Fairtrade Max Havelaar Szwajcaria, Fairtrade Finlandia, Kuapa Kokoo Farmers Union, ITC, South Pole, WWF.
Emelia zainteresowała się koncepcją DAF (Dynamiczne Rolnictwo Agroleśne) w 2018 roku, ponieważ słyszała o projekcie Sankofa i chciała coś zmienić. Jej ziemia była w bardzo złym stanie, była podmokła i nieproduktywna. Rolniczka głosiła się do programu Sankofa i skrupulatnie zastosowała wszystkie techniki, których się nauczyła podczas warsztatów – i jej ziemia dała lepsze plony niż gospodarstwo jej męża. W rezultacie została liderką w swojej społeczności i obecnie szkoli innych w zakresie nawadniania terenu przy pomocy liści bananowca.

Emelia Debrah, Ghana, fot. Nipah Dennis / Fairtrade Africa
Ziemia w jej regionie jest bardzo ograniczona, a zgodnie z dotychczasowymi metodami trzeba było mieć osobną działkę dla każdej uprawy. Dzięki technikom agroleśnictwa można prowadzić uprawy współrzędne, czyli wszystko rośnie razem na jednej działce – to maksymalizuje produkcję żywności. Oznacza to też niższe zapotrzebowanie na pracę, co oszczędza pieniądze. Całą żywność, której potrzebuje Emelia i jej rodzina, produkuje na swojej farmie – poza solą i mięsem.
Rolniczka nie stosuje żadnych środków chemicznych – nazywa je „trucizną”. Dzięki temu oszczędza na kosztach leczenia i ochrony roślin. Zdecydowała się całkowicie zrezygnować z chemicznych środków ochrony roślin po tym, jak jedna z kobiet w okolicy zmarła z powodu zatrucia pestycydami.
Dziś trudno zajmować się rolnictwem
Bismark Kpabitey, również jest rolnikiem z Ghany, który żyje z upraw kakaowca. Bismark zwraca uwagę na dramatyczne pogorszenie warunków upraw w wyniku zmian klimatu. Brak opadów, ekstremalne upały, choroby roślin (takie jak choroba czarnych strąków) oraz szkodniki sprawiają, że uprawa kakao staje się coraz trudniejsza i mniej opłacalna.
„Kiedy byłem dzieckiem i pomagałem rodzicom w gospodarstwie, co sezon mieliśmy dobre zbiory. Dziś bardzo trudno jest zajmować się rolnictwem, ponieważ zmienił się wzorzec opadów. Obecnie mamy do czynienia z bardzo silnym nasłonecznieniem, które poważnie szkodzi naszym uprawom. Od około dwóch miesięcy nie spadła ani jedna kropla deszczu. To tak poważne, że tracimy prawie wszystkie plony.” — tłumaczy Bismark Kpabitey.

Bismark Kpabitey, Ghana, fot. Nipah Dennis / Fairtrade Africa
Jego gospodarstwo również zostało objęte projektem Sankofa. Rolnicy uczą się sadzić warzywa i drzewa na jednym polu – m.in. maniok, fasolę, mango, awokado i różne gatunki drzew. Takie podejście zwiększa odporność upraw na suszę, poprawia jakość gleby, ogranicza straty i pozwala zatrzymać wilgoć.
„Kiedyś uprawialiśmy tylko kakao. Gdy przez dłuższy czas nie padał deszcz, traciliśmy 70–80% roślin. Ale odkąd wprowadzono ten system, widzimy ogromną poprawę. Kiedy wejdziesz na taką farmę, jest chłodno, wieje przyjemny wiatr – w przeciwieństwie do tradycyjnych farm, gdzie trzeba pracować w pełnym słońcu.” — dodaje Bismark Kpabitey.
Rolnicy stoją w centrum kryzysu klimatycznego — odczuwają jego najgorsze skutki i ponoszą koszty walki z nimi. Fairtrade nie jest tylko systemem certyfikacji, ale zajmuje się też konkretnym wsparciem drobnych producentów rolnych w przystosowaniu się do nowej sytuacji. Organizacja dąży do zapewnienia rolnikom godziwego wynagrodzenia, aby mieli środki i stabilność finansową niezbędną do ochrony środowiska i adaptacji do zagrożeń wynikających ze zmiany klimatu.
Dodatkowo, Fairtrade wspiera lokalne społeczności poprzez inwestycje w infrastrukturę – budowę klinik, pomp wodnych i studni – poprawiając jakość życia na obszarach wiejskich.
••• Niniejsza publikacja jest finansowana przez Unię Europejską. Odpowiedzialność za jej treść ponoszą wyłącznie autorzy/autorki oraz Fundacja Zielone Światło – wydawca Zielonych Wiadomości. Treść ta niekoniecznie odzwierciedla stanowisko Unii Europejskiej.
Michał Bryda-Przybyszewski
Absolwent filologii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz na Uniwersytecie Pedagogicznym (obecnie UKEN) w Krakowie. Od ponad dziesięciu lat wspiera przedsiębiorstwa w komunikacji i prowadzeniu działań marketingowych. W Fundacji Fairtrade Polska zajmuje się tworzeniem i realizacją kampanii propagujących wartości Sprawiedliwego Handlu zarówno wśród przedsiębiorców, jak i konsumentów. Prywatnie potrafi zatańczyć oberka, ma patent żeglarza jachtowego oraz lubi biegać, ale tylko na nartach.
