Dezinformacja na półkach

Jak unijni politycy dali się ograć lobby mięsnemu

W unijnej debacie o żywności i Wspólnej Polityce Rolnej od 2020 r. czyli słynnej poprawki 165 – veggie burger toczy się właśnie „wojna o burgera”. W rzeczywistości nie chodzi jednak o nazwę na opakowaniu – lecz o miliardy euro, polityczne wpływy i przyszłość systemu żywnościowego w Europie. Zaś na samym końcu tej debaty jest prawo do informacji – prawo milionów osób konsumenckich, które wchodząc do sklepów kierują się nie tylko ceną, ale także myśleniem o funkcjonalności danego produktu. Nikt z nas w końcu nie pija porannej kawy z napojem. Green REV Institute i Federacja Bezpieczna Żywność wskazywały na konsekwencje walki z nazewnictwem od lat. W 2021 w ramach kampanii #StopAm171 na ostatniej prostej prac legislacyjnych wspólnie z koalicją europejskich NGO zatrzymaliśmy absurdalne zapisy dot. tego jakich opakowań mogą używać producenci roślinnych jogurtów czy roślinnego mleka (czyli napoju). W 2023 r. rząd Premiera Mateusza Morawieckiego próbował za pomocą rozporządzenia nieskutecznie wprowadzać cenzurę dla roślinnych zamienników mięsa.

Jednak w trakcie uzgodnień trójstronnych (Parlament, Komisja, Rada UE) ustalono właśnie listę 31 zakazanych dla roślinnych alternatyw nazw. Czas pożegnać się z kotletem z ciecierzycy, roślinnym boczkiem czy stekiem z kalafiora.

Dyskusja o tym, czy roślinne produkty mogą nazywać się „burgerami” czy „kiełbasami”, jest jednym z najlepszych przykładów tego, jak skutecznie lobby mięsne potrafi kształtować a raczej zniekształcać i zmonopolizować narrację publiczną. Zamiast realnej debaty o transformacji rolnictwa i wpływie produkcji mięsa na nasze zdrowie, środowisko, klimat, polityczna debata została sprowadzona do sporu o język.

Wydawałoby się, że wygrana dla mięsnych producentów to “tylko” wygrana o umysły osób konsumenckich ale.. badanie przeprowadzone przez BALPRO, niemieckie stowarzyszenie branży roślinnej, oszacowało, że pełny zakaz nazewnictwa mógłby spowodować straty rynkowe przekraczające 250 mln euro w samych Niemczech. Politycy zapomnieli też, że koszt barier regulacyjnych dla sektora – w tym ograniczeń nazewnictwa – może doprowadzić do spadku prognozowanej rocznej wartości dodanej brutto w UE nawet o 56 miliardów euro do 2040 roku.

Batalia o język zamiast debaty o otyłości i nowotworach

W ostatnich latach w Unii Europejskiej i państwach członkowskich, w tym w Polsce (2023 r.) wielokrotnie pojawiały się próby ograniczenia nazewnictwa produktów roślinnych – np. zakazu używania określeń takich jak „veggie burger” czy „wegańska kiełbasa”. Zwolennicy takich regulacji argumentowali, że chodzi o „ochronę osób konsumenckich przed wprowadzaniem w błąd”.

Problem polega na tym, że konsumenci i konsumentki nie są zdezorientowani. Badania organizacji konsumenckich wskazują raczej coś odwrotnego – nazwy takie jak „burger roślinny” pomagają zrozumieć, w jaki sposób produkt można wykorzystać w kuchni. Cały spór dotyczy więc nie tyle informacji dla osób konsumenckich, ile ochrony producentów mięsa przed zdrowszą konkurencją.

Lobby silniejsze niż fakty

Europejski system rolny jest głęboko związany z produkcją zwierzęcą. W ramach Wspólnej Polityki Rolnej Unia Europejska przeznacza dziesiątki miliardów euro rocznie na wsparcie sektora rolnego – system, który przez dekady – bo w końcu początki WPR to 1962 r. – sprzyjał intensyfikacji hodowli zwierząt.

Nic dziwnego, że pojawienie się alternatywnych, zdrowszych, etycznych źródeł białka – produktów roślinnych – wywołało w sektorze mięsnym paniczną reakcję. Nawet jeśli nowe technologie są jeszcze daleko od masowego rynku, sama perspektywa zmiany wywołała polityczną mobilizację i działania.

Rolnicze organizacje lobbingowe w Brukseli od lat prowadzą kampanie przekonujące, że alternatywne produkty „zagrażają tradycyjnemu rolnictwu” i wprowadzają konsumentów i konsumentki w błąd. W praktyce chodzi jednak o utrzymanie dominującej pozycji sektora, który coraz częściej znajduje się pod presją – zarówno zdrowotną, klimatyczną, jak i ekonomiczną.

Tradycja jako narzędzie grup interesów

W wielu krajach Europy politycy zaczęli powtarzać narrację, że alternatywne białka stanowią zagrożenie dla zdrowia, tradycji czy nawet cywilizacji europejskiej. W debacie publicznej pojawiają się teorie spiskowe o planie odebrania ludziom „prawdziwego jedzenia”.

Takie komunikaty mają niewiele wspólnego z nauką. W rzeczywistości większość nowych technologii żywnościowych w UE podlega jednemu z najbardziej rygorystycznych systemów oceny bezpieczeństwa na świecie. Lobbyści sprytnie wykorzystują tradycję, żeby opowiadać nam historie o małych gospodarstwach, rodzinnym rolnictwie, a tak naprawdę bronią interesów największych korporacji od JBS, Tysona, Cargilla czy Smithfielda.

Zamiast poważnej dyskusji o tym, jak przekształcić europejski system żywnościowy, debata została sprowadzona do symbolicznych konfliktów: burger kontra kotlet, tradycja kontra innowacja, rolnik kontra wegeterrorysta. Nie dajmy się oszukać – ta wojna to sprytny zabieg, żeby przykryć prawdziwe problemy – emisje z produkcji zwierzęcej, smród i konflikty z mieszkańcami i mieszkankami wsi, dominację ferm wielkotowarowych i pogarszający się stan zdrowia milionów Europejczyków – skazanych na dietę, która opłaca się sektorowi hodowlanemu.

Dezinformacja na półkach

Dziś największym zagrożeniem dla konsumentów i konsumentek nie jest nazwa produktu roślinnego na opakowaniu. Jest nim polityczna dezinformacja, która utrudnia uczciwą debatę o przyszłości żywności. Jeżeli europejscy politycy naprawdę chcą chronić konsumentów i rolników, powinni przestać walczyć z nazwą „burger roślinny”. Zamiast tego powinni zmierzyć się z prawdziwym wyzwaniem: transformacją systemu żywnościowego w kierunku zdrowszym, bardziej sprawiedliwym i przyjaznym dla klimatu. Bo w tej historii nie chodzi o słowa na etykiecie. Chodzi o to, kto kontroluje przyszłość naszej żywności. Osoby konsumenckie stały się po prostu narzędziem przemysłu mięsnego w walce z konkurencją. To najlepszy moment, żeby zacząć pytać polityków o konsekwencje finansowe dla konkretnych sektorów i budowanie nierówności międzysektorowych w systemie żywności, który ma bezpośredni, codzienny wpływ na nasze zdrowie, jakość życia oraz środowisko naturalne. Nasze prawo do żywności, do zdrowia, do życia w czystym środowisku jest nagminnie łamane w imię zysków mięsnych korporacji.