Wolniej, brudniej, drożej

Wojciech Makowski
13 października 2014

Przez dziesięć lat członkostwa Polski w Unii Europejskiej na transport, w tym transport miejski, poszły miliardy. Mimo tych wszystkich inwestycji, a czasem z powodu ich realizacji, poruszamy się dłużej, wolniej i z większym obciążeniem dla środowiska niż przed dekadą. Nic w tym zaskakującego, skoro nie dorobiliśmy się wspólnej wizji tego, co w ogóle chcielibyśmy osiągnąć – zarówno w kraju, jak i w poszczególnych miastach.

Kraj autoholików

Po wejściu do UE i uzyskaniu dostępu do tanich używanych samochodów ich liczba dynamicznie wzrosła. Warszawiacy mają dwa razy więcej aut niż berlińczycy w porównaniu do liczby ludności. Problemem jest jednak nie tyle liczba aut, ale to, że Polacy jeżdżą nimi wszędzie.

Obecnie jesteśmy drugim najbardziej uzależnionym od samochodu narodem UE. Według danych Eurostatu motoryzacja indywidualna ma aż 89,1% udziału w przewozach osób. Gorzej jest tylko na Litwie (90,8%). Ale już w innych krajach Europy Środkowej, jak Czechy czy Węgry, samochód ma odpowiednio 74,4 i 63,4% udziału w przewozach.

Świadomie mówię tu o uzależnieniu. Po przekroczeniu pewnego progu udziału samochodów w przewozach osoby, które nie mają do nich dostępu, nigdzie nie pojadą. Nakręca się spirala śmierci transportu publicznego. Spadek liczby pasażerów skutkuje wzrostem cen i cięciami połączeń, które odstraszają kolejnych pasażerów. Koło się zamyka.

Taki system jest oczywiście drogi dla mieszkańców, a będzie jeszcze droższy. W 2010 r. transport pochłaniał 13% wydatków polskich gospodarstw domowych. Rząd szacuje, że w 2030 r. będzie to już 17%, czyli co szósta złotówka.

Taki transport intensywnie wyklucza. Wszystkich, którzy są za młodzi albo za starzy, żeby prowadzić. Wszystkich, którym stan zdrowia uniemożliwia prowadzenie samochodu. Wreszcie wszystkich, których nie stać na auto czy też drugie auto w rodzinie (jeżeli jest tylko jedno, zwykle jeździ nim mężczyzna).

Sytuację pogarsza również skład floty, którą Polacy jeżdżą. Nie ma żadnych zachęt podatkowych do wybierania bardziej ekologicznych aut przy zakupie. Prace nad wprowadzeniem możliwości tworzenia stref niskiej emisji w miastach utknęły w martwym punkcie. Tymczasem w Niemczech takie strefy, zakazujące wjazdu do centrów miast największym trucicielom, działają już siódmy rok. Przyczyniły się nie tylko do poprawy stanu powietrza, ale też do zmniejszenia ruchu samochodowego w ogóle.

Wyspy transportu publicznego

Spirala śmierci transportu publicznego może nie jest widoczna w Warszawie, Krakowie czy Trójmieście. Natomiast już na Górnym Śląsku czy w Łodzi, a także w większości mniejszych miast mobilność osób bez własnych samochodów jest poważnie ograniczona. Jeżeli już nawet dojedziemy do pracy prywatnym busem, możliwości powrotu z wieczornego kina czy też dojechania gdziekolwiek w dzień świąteczny są wysoce niepewne.

Przez ostatnie lata wydano sporo na modernizację taboru autobusowego, tramwajowego i kolejowego, a także na infrastrukturę. Mimo to coraz więcej osób wybiera jazdę własnym samochodem. Niewiele z nich rzeczywiście chce tak się poruszać, o wiele więcej czuje się do tego zmuszonych. Inwestycje w transport zbiorowy nie nadążają za rozwojem infrastruktury drogowej, która wzbudza nowy ruch samochodowy. Spada konkurencyjność transportu zbiorowego, choćby pod względem czasu przejazdu.

Poza tym wiele projektów finansowanych ze środków na transport zbiorowy w rzeczywistości preferuje samochody kosztem autobusów i tramwajów. Przykładem mogą być modernizacje najważniejszych linii tramwajowych w Łodzi. Na osi północ-południe tramwaj miał pojechać 12 minut szybciej niż przed remontem. Tymczasem rozkładowo jeździ wolniej i często się spóźnia, bo sygnalizacja jest ustawiona na przepuszczenie maksymalnej liczby samochodów. Obecnie władze Łodzi powtarzają ten sam manewr przy modernizacji trasy wschód-zachód.

Zarówno ministerstwa, jak i Komisja Europejska pozwalają kolejnym samorządom robić się w konia inwestycjami, które prowadzą do przeciwnego skutku niż zakładany cel programu, który je finansuje. Wiele inwestycji pada też ofiarą „ekspertów” od bezpieczeństwa ruchu, którzy traktują miejskie ulice jak autostrady, gdzie ruch pieszy i samochodowy jest całkowicie oddzielony. Mnożą się więc zasieki na pieszych, przejścia podziemne, kładki i wiecznie zepsute windy. Te wszystkie „ułatwienia” dodają do czasu podróży znacznie więcej minut niż modernizacja linii, przy okazji której je postawiono.

Kolejną przyczyną upadku transportu publicznego jest totalna dezintegracja po stronie jego organizatorów i operatorów, czyli samorządów oraz przewoźników. Pomysł, żeby nie można było wsiąść do pociągu regionalnego poruszającego się w granicach miasta na tym samym bilecie co do tramwaju, żeby wielu przewoźników z wieloma różnymi biletami obsługiwało tę samą trasę podmiejską, czy żeby autobus rozwożący ludzi ze stacji kolejowej nie czekał na przyjazd pociągu, to czyste szaleństwo. Znakomicie podważa to skuteczność jakichkolwiek inwestycji w te pociągi czy tramwaje. W wielu krajach, jak chociażby w Niemczech czy Szwajcarii, byłoby to po prostu nielegalne. Ale nawet bez przymusu ustawowego, integracja rozkładów i biletów to sprawa dogadania się. Trzeba tylko chcieć. Jest to jednak bardzo nisko na liście priorytetów większości polskich samorządowców.

Rowery – za mało, za wolno

Sporo natomiast dzieje się w polityce rowerowej. To część wielkiego trendu, widocznego w większości krajów Europy Zachodniej. Wielu, zwłaszcza młodych, pokochało niezależność, jaką daje rower – a także te trzy stówy miesięcznie, jakie przeciętnie oszczędzamy przy zamianie czterech kółek na dwa. Po ruchach samorządowców w ostatnich latach widać, że im to zapotrzebowanie wychodzi w sondażach i starają się jakoś na nie odpowiedzieć. W wielu miastach powstały stanowiska „oficerów rowerowych” (choć niektórzy pełnią raczej funkcję zderzaków chroniących władzę przez kontaktem z lokalnymi aktywistami). Przed wyborami mnożą się przecięcia wstęg systemów wypożyczania rowerów.

Niestety, żadne polskie miasto nie ma wciąż spójnego systemu tras rowerowych umożliwiającego bezpieczne i wygodne poruszanie się po całym swoim obszarze. A tylko wtedy, gdy rower będzie mógł zaspokoić wszystkie nasze potrzeby przemieszczania się po mieście, będzie on używany naprawdę często. W konsekwencji żadne z dużych polskich miast, nawet tych postrzeganych jako rowerowi liderzy – Wrocław, Gdańsk i Kraków – nie osiągnęło jeszcze nawet 5% udziału rowerzystów w ruchu. Tymczasem w Berlinie, Monachium, Frankfurcie czy Dreźnie, które również musiały budować ruch rowerowy od początku, udział ten od dawna jest dwucyfrowy.

Ile lat potrzeba, żeby taki system tras stworzyć w mieście poniżej miliona mieszkańców? Hiszpańska Sewilla pokazała, że nie więcej niż cztery. Tak, to zadanie na jedną kadencję. Czy jednak będzie to kadencja najbliższa? Kluczowe jest tu podejście organizacji rowerowych i samych prorowerowych wyborców. Ten ruch nie jest świadom własnej siły. Zbyt często daje się usatysfakcjonować punktowymi usprawnieniami, zamiast żądać całego systemu bezpiecznego, wygodnego i szybkiego poruszania się. Ponadto, niewielkie systemy rowerów publicznych (których postawienie w warunkach polskich kosztuje ok. 10 tysięcy za jeden jednoślad), stały się łatwym sposobem „przykrywania” problemu niedorozwoju sieci tras.

Mobilność prawem, nie przywilejem

Aby odwrócić obecne trendy, trzeba w każdym mieście postawić jasne cele. Na poziomie Unii Europejskiej taki cel został zapisany w transportowej „Białej księdze” z 2011 r.: to wyeliminowanie samochodów o konwencjonalnym napędzie z miast do r. 2050. Na poziomie miast możemy brać przykład z Helsinek. Władze stolicy Finlandii (od 2003 r. za transport odpowiada tam zielony wiceburmistrz Pekka Sauri) przyjęły cel następujący: do r. 2025 samochód stanie się całkowicie zbędny przy poruszaniu się po mieście. Możemy też poszukać inspiracji w Hamburgu, który zamierza objąć 40% miasta siecią całkowicie wolnych od samochodów „zielonych tras” dla ruchu pieszego i rowerowego w ciągu najbliższych 15 lat.

Powinniśmy też domagać się wiążących standardów obsługi. Np. we Flandrii każdy ma prawo do przystanku transportu publicznego w odległości nie więcej niż 800 metrów od domu. W Czechach liczba kursów transportu zbiorowego, jakie muszą być zapewnione w zależności od wielkości miejscowości, jest regulowana ustawowo. Lokalna mobilność nie jest bowiem przywilejem zamożnych, ale prawem każdego.

Jeśli nie zaznaczono inaczej, materiał nie może być powielany bez zgody redakcji.

3 thoughts on “Wolniej, brudniej, drożej

  • 13 października 2014 at 13:33
    Permalink

    Tekst jest ważny i przypomina o sporym problemie. Tym bardziej jednak, powinien być rzetelny. „Drobny daltonizm”, ani żaden inny daltonizm nie stanowi przeszkód w prowadzeniu pojazdu. Dziękuję.

    Reply
  • 13 października 2014 at 18:41
    Permalink

    @Karol: Dziękuję, poprawimy.

    Reply
  • 18 października 2014 at 16:38
    Permalink

    Witam. Bardzo ciekawy artykuł. o polskich drogach, motoryzacji itd napisałby nie tylko artykuł ale i powieśc lub prace doktorską. Codziennie się spotykamy z opisanymi problemami, ale najgorsze jest to, że u nas wiele sie piszę – nie tylko o tym zagadnieniu – i nic. Pisze się i pisze wszyscy znają problem ale nie mówie o poprawie nawet nie widac dużo działan, które polepszały by nasz kraj i tu jest sedno sprawy. Piszemy, mówimy a działania nic. Rowery tak tylko do tego potrzeba już uczyć dzieci w szkołach podstawowych może i przedszkolu wówczas jak podrosna bedą z tego korzystały. A nasze dzieci albo rodzice wożą je swoimi autami a jak są starze to rodzic kupi skuter. Rowery widzą za szyb samochodów lub mijają na skuterach. Tak jak wychowamy dzieci tak póżniej będzie. Pozdrawiam

    Reply

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *